Tuesday, September 8, 2009

ਗੱਲ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ...... -ਸੁਖਿੰਦਰ

ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਤ :-
ਗੱਲ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ......  -ਸੁਖਿੰਦਰ

 
ਦੋਸਤੋ !
ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਮੰਚਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਕਸਰ, ਬਹਿਸ ਛਿੜਦੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ, ਸਾਹਿਤ ਸਭਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰਾਂ / ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ / ਰੇਡੀਓ / ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਰਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਹਿਸਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ / ਆਲੋਚਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਇਤਰਾਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਡਾਲਰਾਂ / ਪੌਂਡਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਘਟੀਆ ਲਿਖਤਾਂ ਛਪਵਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵੀ ਛਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਇਤਨੇ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਛਾਪਣ ਲਈ ਮੂੰਹ ਮੰਗੇ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਦੇ ਉਹ ਬਹਾਨੇ ਮਾਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ - ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪੁਸਤਕਾਂ ਕਿੰਨ੍ਹੀਆਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣ।
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹ ਨੁਕਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਆ ਰਹੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਜਾਬ, ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਦੀਪਕ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ 'ਵਰਲਡ ਪੰਜਾਬੀ ਸੈਂਟਰ' ਵੱਲੋਂ ਨਵੰਬਰ 2009 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ 'ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸ' ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ, ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਯੋਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਛੇੜਨ ਵੇਲੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸਿਰਫ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾੜਾ ਵਰਤਾਓ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਉਹ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਾੜਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਬਲਕਿ ਦੁਹਰਾ ਮਾੜਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹਨ।  ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਮਾੜਾ ਵਰਤਾਓ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬਲਕਿ ਉਹ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਡਾਲਰ / ਪੌਂਡ ਵੀ ਬੜੀ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਲੁੱਟਦੇ ਹਨ।
ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬੀਤੀ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗਾ; ਤਾਂ ਜੁ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ-
ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (ਮਾਲਕ: ਹਰੀਸ਼ ਜੈਨ / ਰੋਹਿਤ ਜੈਨ) ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਗਲੋਬਲੀਕਰਨ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ 800 ਡਾਲਰ ਭੇਜੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਇਹ ਡਾਲਰ ਮੈਂ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੈਂਕ  ਟੀਡੀ ਕੈਨੇਡਾ ਟਰੱਸਟ ਰਾਹੀਂ ਬੈਂਕ ਡਰਾਫਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੇਜੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰਸੀਦਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਡਾਲਰ ਹਰੀਸ਼ ਜੈਨ / ਰੋਹਿਤ ਜੈਨ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਤਕਰੀਬਨ 18 ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਸੂਲ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ 2 ਕਾਪੀਆਂ ਹੀ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਹਰੀਸ਼ ਜੈਨ / ਰੋਹਿਤ ਜੈਨ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਈਮੇਲਾਂ ਭੇਜ ਚੁੱਕਾਂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਫੂਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ  ਹਾਂ। ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੇ ਮੇਰੇ ਡਾਲਰਾਂ ਨਾਲ ਪੁਸਤਕ ਛਾਪ ਕੇ ਵੇਚ ਵੀ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਭੇਜੇ ਡਾਲਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਕਮਾਈ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਉਹ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ? ਅਸੀਂ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮੱਦਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੁ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਸਕਣ, ਪਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਘਟੀਆ ਵਤੀਰਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਲਈ ਸਮਝਣੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ?
ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਰੀਸ਼ ਜੈਨ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਆਦਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ 800 ਡਾਲਰ ਦੀ ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਰਾਸ਼ੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਇੰਨੀ ਕੁ ਰਾਸ਼ੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਕੁ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਟੀਆ ਵਤੀਰਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ?
ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਰਾਮਪੁਰੀ (ਓਨਟਾਰੀਓ), ਗੁਰਦੇਵ ਚੌਹਾਨ (ਓਨਟਾਰੀਓ), ਗੁਰਦਿਆਲ ਕੰਵਲ (ਓਨਟਾਰੀਓ), ਮਿੱਤਰ ਰਾਸ਼ਾ (ਓਨਟਾਰੀਓ), ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ), ਜਸਬੀਰ ਕਾਲਰਵੀ (ਓਨਟਾਰੀਓ) ਅਤੇ ਇਕਬਾਲ ਖ਼ਾਨ (ਅਲਬਰਟਾ) ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਵਿਟਾਂਦਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। 25, 26, 27 ਜੁਲਾਈ , 2009 ਨੂੰ 'ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸ 2009 ਟੋਰਾਂਟੋ' ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਡਾ.ਸੁੱਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ (ਦਿੱਲੀ), ਡਾ. ਵਨੀਤਾ (ਦਿੱਲੀ), ਡਾ. ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ (ਪਟਿਆਲਾ) ਅਤੇ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਨਾਲ ਵੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਾੜਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਲੇਖਕਾਂ ਕੋਲ ਇੰਨਾਂ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਸਕਣ।  ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੋਸਤਾਂ ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਰਾਮਪੁਰੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਪੰਜਾਬ, ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੁ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਮਾੜੇ ਵਤੀਰੇ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰਾਂ / ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ / ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ / ਪੰਜਾਬੀ ਬਲਾਗਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁੱਲ੍ਹ੍ਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰਾ ਇਹ ਖ਼ੁੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੁ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਬਹਿਸ ਛਿੜ ਸਕੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਘਟੀਆ ਵਤੀਰਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਖ਼ਤ ਵੀ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਸੰਵਾਦ' ਦੇ 'ਦਿਵਾਲੀ' ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ।
ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ-
ਤੁਹਾਡਾ ਅਪਣਾ,
ਸੁਖਿੰਦਰ
ਸੰਪਾਦਕ: ਸੰਵਾਦ

.................

Monday, September 7, 2009

ਸੇਈ ਪਿਆਰੇ ਮੇਲ, ਜਿਹਨਾਂ ਮਿਲਿਆਂ....! -ਸ਼ਿਵਚਰਨ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ

ਸੇਈ ਪਿਆਰੇ ਮੇਲ, ਜਿਹਨਾਂ ਮਿਲਿਆਂ....!   -ਸ਼ਿਵਚਰਨ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ


ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਕਹੋ ਮਲਵਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਰੇਹੜ੍ਹੀ ਵਾਲਾ ਸਾਰਾ ਕਰਜ਼ਾਈ, ਬੋਤੇ ਵਾਲਾ ਅੱਧਾ, ਗਧੇ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ, ਵੱਟਿਆ, ਸੋ ਪੱਲੇ ਬੱਧਾ! ਕਿਉਂ..? ਕਿਉਂ ਕਾਹਦੀ...?? ਪੈਸੇ ਜੇਬ ਵਿਚ, ਤੇ ਗਧਾ ਰੂੜੀ 'ਤੇ..! "ਕਿਉਂ" ਤਾਂ ਅੱਧੀ ਲੜਾਈ ਐ, ਬਾਈ ਜੀ..!!
ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਤਰਸਭਰੀ ਬੋਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਛਪਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ! ਆਪ ਦੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਲਿਓਂ ਪੈਸੇ ਝੋਕਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ!! ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਕਿਤੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਛਪਣ ਦਾ 'ਸੁਭਾਗ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਦੀ ਕੀ ਹਿੰਮਤ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪਰਚੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਢੁੱਕ ਜਾਵੇ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਸੂਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸੰਪਾਦਕ ਦੀ ਚਾਪਲੂਸੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਝੋਲੀ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦੇ, ਅਤੇ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ-ਖਰਚੇ ਝੱਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਮ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਵੱਧ ਪਾਏਦਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਛਪੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੈਂ ਖੁਦ, ਆਪ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੀਆਂ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ ਸ੍ਰ: ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਬਾਪੂ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਜਾਂ ਬਾਈ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਦ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮਨ ਜ਼ਰੂਰ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੇਖਕ ਮਾੜੀ ਆਰਥਿਕ ਦਸ਼ਾ ਕਰਕੇ ਬਰਫ਼ ਹੇਠ ਦੱਬਿਆ ਬੀਜ਼ ਹੈ! ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਗ ਵਸੀਲੇ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ "ਧੰਨ-ਧੰਨ" ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ!
ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਅਤਿ-ਮਕਬੂਲ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਿਰਫ ਦੋ ਆਰਟੀਕਲ ਹੀ ਛਪੇ ਹਨ। ਐਡੀਟਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਜਿੰਨਾਂ "ਸੇਵਾ-ਫ਼ਲ" ਇੱਕ ਆਰਟੀਕਲ ਦਾ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਰਸਾਲਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਗੋਰੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਇਕ ਖ਼ਤ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਰਤ-ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ (ਮਾਇਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਨਹੀਂ) ਪੂਰੀ ਆਸ ਰਹੇਗੀ। ਬੜੀ ਹੈਰਾਨਗੀ ਹੋਈ, ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰਾਂ-ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਹੀ, ਆਪ ਬਣੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੀ ਨਵੇਂ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੂੰ "ਮੁੰਨਣ" ਲੱਗੇ, ਮੁੱਖੋਂ 'ਸੀ' ਨਹੀਂ ਉਚਾਰਦੇ, ਸਗੋਂ 'ਮਾਣ' ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ! "ਭੋਡੋ ਦਰ ਪ੍ਰਛਾਦਾ ਵਰਤੇ, ਅਸੀਂ ਕਿਉਂ ਜਾਈਏ ਖਾਲੀ?" ਦੀ ਕਹਾਵਤ ਦਾ ਉਹ ਪੁੱਜ ਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ! ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 'ਬਾਹਰਲੇ' ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ 'ਚੋਪੜਨਾ' ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ 'ਸੁਭਾਗ' ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਮੈਨੂੰ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਰੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਜਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ! ਕਈ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਮੇਰੇ ਪਰਮ-ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵੀ ਹਨ!!
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਪਰ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ 'ਬਾਹਰ' ਦਾ ਗੇੜਾ ਲਾਉਂਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ, ਬਾਹਰਲੇ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਢਾਕ 'ਤੇ ਚਾੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਰਚਨਾ, ਰੰਗੀਨ ਫ਼ੋਟੋ ਸਮੇਤ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਬਿਉਰਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ 'ਵਿਚਾਰ' ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਲੇਖਕ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਰ ਬੈਠ ਕੇ ਵੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੈ। ਆਸ ਹੈ ਇਸ ਲੇਖਕ ਦੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪਾਠਕ ਪਸੰਦ ਕਰਨਗੇ!" ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪਣ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਇਸ ਲੇਖਕ ਦੀ ਬੜੀ ਹੌਸਲਾ ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰ ਉਕਤ ਸੰਪਾਦਕ ਵੱਲੋਂ, ਹੋਰ ਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੱਧੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਛਾਂਟੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਨੀ ਪਵੇ! ਲੇਖਕ ਨੂੰ 'ਉੱਪਰ' ਜਿਉਂ ਚੁੱਕਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ! ਇੱਕ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਇਹੀ ਕੰਮ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਸ! ਸਮਝੋ ਇਸ ਲੇਖਕ ਨੂੰ 'ਬਲੀ' ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ 'ਮਹਿੰਦੀ' ਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ! ਇਸ ਦਾ 'ਕੰਮ' ਹੋਇਆ ਸਮਝੋ! ਇਹ ਹੁਣ ਬਹੁਤੇ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਕਟਵਾਉਂਦਾ, ਹੁਣ ਇਸ ਲੇਖਕ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਲਈ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਹੁਣ ਤੋਂ ਹੀ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿਓ! ਜਾਂ ਸੁਮੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਲਈ ਨੱਕ ਰਗੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ!
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸੰਪਾਦਕ ਜੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਬੰਧਿਤ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, "ਬੜਾ ਰਿਸਪਾਂਸ ਮਿਲਿਆ ਬਈ ਤੇਰੀ ਉਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ! ਚਿੱਠੀਆਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਆਈਆਂ ਪਈਆਂ ਸੀ, ਪਰ ਜਗਾਹ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੱਗ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ!" ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਲੇਖਕ ਦੇ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਖਰਚੇ ਦਾ ਇੱਕੋ ਵਾਕ 'ਚ ਹੀ ਮੁੱਲ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 'ਹਲਾਲ' ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਧੌਣ ਝੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਜਿੰਨੀਆਂ ਮਰਜ਼ੀ ਕਲਮਾਂ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਆਹੂ ਲਾਹੀ ਜਾਵੇ, ਲੇਖਕ ਦੀ 'ਨਾਂਹ' ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਅਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।
ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਾਪਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਮੈਂ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਥੇਰੇ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੇ 'ਸੇਵਕ' ਹੋਣਗੇ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਐਸਾ ਵਿਵਹਾਰ ਹੋਇਆ। ਅੱਤ-ਸੰਖੇਪ ਹੱਡਬੀਤੀ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਭਾਰਤ ਵਸਦੇ ਇੱਕ ਮਾਸਕ ਪੇਪਰ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਛਾਪੀਆਂ। ਸਾਲ ਕੁ ਬਾਅਦ ਸੰਪਾਦਕ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪੱਤਰ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਬੜਾ ਮਸਾਲਾ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੰਪਾਦਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਟੂਰ ਸੀ, ਉਹ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਮੇਰੇ 'ਦਰਸ਼ਣ' ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਕਿ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਟਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦਿਓ, ਖਰਚਾ ਮੈਂ ਆਪ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਬੜਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਐਡੇ ਵੱਡੇ ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਮੇਰੇ ਦਰਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਬਲ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ! ਮੈਂ ਬੜਾ ਹੁੱਬ ਕੇ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਭਰਿਆ ਪੱਤਰ ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ, ਧੰਨਭਾਗ ਆਖੇ ਕਿ ਐਡੀਟਰ ਸਾਹਿਬ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਸਟਰੀਆ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਸਨ।
ਦੋ ਕੁ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਮਾਣਯੋਗ ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸਾਲਜ਼ਬਰਗ ਦੀ ਜਾਂ ਵਿਆਨਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਏਅਰ-ਟਿਕਟ ਉਪਲੱਭਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਏਅਰ-ਟਿਕਟ ਦਾ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮੈਂ ਲੰਡਨ ਆ ਕੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ। ਖ਼ੈਰ! ਲੰਡਨ ਰਹਿੰਦੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਹੀਥਰੋ ਏਅਰਪੋਟਰ ਤੋਂ ਆਸਟਰੀਆ ਦੀ ਟਿਕਟ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਐਡੀਟਰ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਫ਼ਲਾਈਟ ਕਰਵਾਉਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਐਡੀਟਰ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਹੀ ਪੈਸੇ ਦੇ ਦੇਣਗੇ। ਟਿਕਟ ਸਾਲਜ਼ਬਰਗ ਦੀ ਜਾਂ ਵਿਆਨਾ ਦੀ ਮਿਲ ਨਾ ਸਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਮਿਊਨਿਕ (ਜਰਮਨੀ) ਤੱਕ ਟਿਕਟ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਮਿਊਨਿਕ ਸਾਥੋਂ ਕਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋ ਕੁ ਘੰਟੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਹੈ।
ਲੰਡਨ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਭਲੇ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਐਡੀਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੋ ਦਿਨ ਘੁੰਮਾਇਆ-ਫਿਰਾਇਆ, ਖੁਆਇਆ-ਪਿਆਇਆ ਅਤੇ ਫ਼ਲਾਈਟ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੀਥਰੋ ਏਅਰਪੋਰਟ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਟਿਕਟ ਦੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਈ ਤਾਂ ਸੰਪਾਦਕ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਜੀਹਨੇ ਟਿਕਟ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਭੱਦਰ-ਪੁਰਸ਼ ਹੀ ਪੈਸੇ ਦੇਵੇਗਾ! ਪਿਆਰਾ ਸੱਜਣ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਤੱਕ ਕੇ ਚੁੱਪ ਵੱਟ ਗਿਆ। ਟਿਕਟ ਹੀਥਰੋ ਏਅਰਪੋਰਟ ਤੋਂ ਮਿਊਨਿਕ ਤੱਕ 225 ਪੌਂਡ (ਕਰੀਬ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ) ਦੀ ਆਈ ਸੀ। ਉਹ ਪੈਸੇ ਉਸ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਮੈਥੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲਏ। ਭਲਾ ਹੋਵੇ ਵਿਚਾਰੇ ਦਾ! ਜਿਉਂਦਾ ਵਸਦਾ ਰਹੇ! ਜੁਆਨੀਆਂ ਮਾਣੇ! ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਹੋਵੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਦੀ!
ਖ਼ੈਰ! ਅਸੀਂ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਜਾਣੇ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਵਾਲੇ, ਐਡੀਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਧੂੰਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ, ਕਾਫ਼ਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਲੈਣ ਲਈ ਮਿਊਨਿਕ ਏਅਰਪੋਰਟ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਮੁੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਸਨ, "ਇੱਥੇ ਕੋਈ 'ਹੋਮੋ' (ਗੇ-ਕਲੱਬ) ਵੀ ਹੈ?" ਅਸੀਂ ਬਹੁਤਾ ਕੋਈ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਸੋਚਿਆ, ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਸਾਹਿਤਕ ਬੰਦੇ ਹਨ, ਵੈਸੇ ਹੀ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸਾਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਕਈ ਸਾਹਿਤਕ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਤਾਂ ਖੁਦ ਹੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਂ 'ਸੰਪੂਰਨ' ਹਨ! ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਬੰਦਾ ਇਸ ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਹਮਦਰਦ ਮਿੱਤਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਬਾਈ ਜੀ! ਭਰਜਾਈ ਜੀ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਪੇਕੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਏ ਹੋਏ....?
ਖ਼ੈਰ! ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਫ਼ਾਈਵ-ਸਟਾਰ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਸ਼ੁਭ-ਨਿਵਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਇੱਕ ਗੋਰੇ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ਼ ਨਾਲ ਅੱਧਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ 'ਬਾਲਕਾਨ' ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਿੱਲ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਆਉਂਦਾ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਵਧਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਕਦੇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੈਬਰੇ-ਡਾਂਸ ਅਰਥਾਤ 'ਨਗਨ-ਨਾਚ' ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਗੋਰੀ ਨਾਲ 'ਹਮਬਿਸਤਰ' ਹੋਣਾ ਲੋਚਦੇ। ਜੇ ਨਾਂਹ-ਨੁੱਕਰ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਆਖਦੇ, ਮੈਂ ਫ਼ਲਾਣੀ ਜਗਾਹ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੋਰੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬੜੇ ਕਸੂਤੇ ਫ਼ਸੇ! ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਬਣੀ ਹੋਈ 'ਪੈਂਠ' (ਇੱਜ਼ਤ) ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ 'ਜੌਬ' ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਪਾਉਂਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਫ਼ਤ ਦੀ ਪੀਤੀ ਵਿਸਕੀ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਹੀ ਮੱਥੇ ਮਾਰਦੇ, "ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਛਪਣਾ ਕਿੱਥੇ ਐ? ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਟੂਰ ਸੀ, ਥੋਡੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਨਹੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਤਨਾ ਸਮਾਂ ਕਿੱਥੇ?" ਥੋਨੂੰ ਪਤੈ ਬਈ ਮੁਫ਼ਤ ਦੀ ਪੀਤੀ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਐ! ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਲੇ ਕੌਡੀ, ਛਿੱਕੇ ਕੌਡੀ ਕਰਦੇ, ਟਾਲਦੇ ਰਹੇ। ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਦਾ ਬਿੱਲ ਹੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦਾ 1000 ਸ਼ਲਿੰਗ (ਤਕਰੀਬਨ 3000 ਰੁਪਏ) ਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਦੋਂ ਅਜੇ ਯੂਰੋ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਬਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਹਫ਼ਤੇ ਕੁ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਐਡੀਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਸਟਰੀਆ ਛੱਡਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤਾਂ ਹੋਟਲ ਦੀ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ 'ਤੇ ਬਿੱਲ ਦੇਣੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਗਏ, "ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਮੈਂ ਬਿੱਲ ਕਿਉਂ ਦੇਵਾਂ? ਫ਼ਲਾਣੇ-ਫ਼ਲਾਣੇਂ ਨੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਕੀ ਨਹੀਂ ਖਰਚਣ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।" ਉਹ ਬਿਨ ਬੁਲਾਏ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਦੋਸ਼ ਮੜ੍ਹੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ! ਹੋਟਲ ਦਾ ਬਿੱਲ ਤਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਿਹਾ, ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਨੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾੜੇ ਇੰਜਣ ਵਾਂਗ ਗੇੜਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਵਿਸਕੀ ਪੀ ਕੇ ਸ਼ਾਇਦ, ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ 'ਤੇ "ਚਰਨੋ-ਸ਼ਰਨੋ" ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਰੱਬ ਮੁਆਫ਼ੀ ਬਖ਼ਸ਼ੇ! ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਬਿੱਲ ਦਾ, ਦਿਲ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਕੌੜਾ ਘੁੱਟ ਭਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਕਾਸੇ ਦੇ ਬਿੱਲ, ਐਡੀਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਵਾਲੀ ਟਿਕਟ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ, ਜਿਉਂਦੇ ਜਾਗਦੇ ਗਵਾਹ ਹਨ। ਐਡੀਟਰ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਟਲ, ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਦੇ ਬਿੱਲ ਮੈਂ ਮਾਰੂ-ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਲਸੰਸ ਵਾਂਗ ਸਾਂਭੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਣ 'ਤੇ ਦਿਖਾਏ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਅਜੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਹਨ, ਜਿਉਂਦੇ ਜਾਗਦੇ, ਹੱਡ-ਮਾਸ ਦੇ ਬੰਦੇ ਗਵਾਹ ਹਨ! ਰੱਬ-ਰੱਬ ਕਰਕੇ ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦਿੱਤੀ। ਮਿਊਨਿਕ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਰੱਬ ਜੀ ਨਾਲ ਗਿਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਰੱਬ ਜੀ! ਥੋਨੂੰ ਸਾਡੀ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਗਲਤ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਜੀ! ਰੱਬ ਜੀ, ਸੇਈ ਪਿਆਰੇ ਮੇਲ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਮਿਲਿਆਂ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਚਿੱਤ ਆਵੈ, ਦਾ ਭਾਵ ਸਾਡਾ ਅਜਿਹੇ ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਿਆ ਕਰੋ ਕਿਸੇ ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ ਵਾਲੇ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਕਰੋ!! ਬਿੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਤਾਂ ਵੱਡਿਆਂ-ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਤੁਸੀਂ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ਰੱਬ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਗਰੀਬ ਜਿਹੇ ਫ਼ਕੀਰ ਬੰਦੇ ਹਾਂ! ਹਮ ਗਰੀਬ ਮਸਕੀਨ ਪ੍ਰਭ ਤੇਰੇ....!
ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਲਈ ਅਦਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਬਿੱਲ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਘਟਦਾ ਰਿਹਾ। ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਖਰਾਬ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਬਲੱਡ-ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ। ਡਰਾਉਣੇ ਸੁਪਨੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਘਰਵਾਲੀ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਾ ਵਾਧੂ ਡਰ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰੇ ਘਰਵਾਲੀ ਮੇਰੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੂਰੇ ਮਾਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਜਤਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੈ ਵੀ ਮੈਥੋਂ ਪੂਰੇ ਸਾਢੇ ਦਸ ਸਾਲ ਵੱਡੀ। ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਖਿਆਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦੈ ਬਾਈ ਜੀ! ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇਜ਼, ਕੋਟਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ "ਭਾ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਤੂ" ਵਰਗੀ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ! ਢਾਈ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਐਡੀਟਰ ਜੀ ਦਾ ਖ਼ਤ ਫਿਰ ਆ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਹੌਲ ਪੈ ਗਿਆ! ਲਿਖਿਆ ਸੀ, "ਤੁਹਾਡਾ ਚੰਦਾ ਇਸ ਅੰਕ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੇ ਪੇਪਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਚੰਦਾ ਤੁਰੰਤ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ!" ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਸੰਪਾਦਕ ਜੀ ਉਪਰ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਅਮਰੀਕਨ ਡਾਲਰ ਖਰਚਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕੈ, ਹੁਣ ਪੇਪਰ ਮੁਫ਼ਤ ਹੀ ਆਈ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਸੰਪਾਦਕ ਜੀ ਤਾਂ ਸਾਡੀ 'ਰੂੜੀਵਾਦੀ' ਸੋਚ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ 'ਅਗਾਂਹ-ਵਧੂ' ਨਿਕਲੇ! 35 ਡਾਲਰਾਂ ਦੇ ਚੰਦੇ ਲਈ ਖ਼ਤ ਪਾ ਦਿੱਤਾ! ਦਿਲ ਖੁੰਧਕ ਖਾ ਗਿਆ। ਸੋਚਿਆ, ਅਜਿਹਾ ਨਾ-ਸ਼ੁਕਰਾ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਬੰਦਾ? ਸਾਡੇ ਖਰਚੇ ਹੋਏ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਅਤੇ 225 ਪੌਂਡ ਤਾਂ ਫਿਰ ਗੋਹਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ? ਚੰਦਾ ਨਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ! ਪੇਪਰ ਨਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ! ਜਦੋਂ ਅਗਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ...? ਕੰਜਰੀ ਮਰਾਸਣ ਨੂੰ ਕੀ ਮਿਹਣਾ ਦਿਊ....?  
ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਪਾਦਕ ਜੀ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਹੀ ਨਾ ਆਉਣੋਂ ਹਟਿਆ ਕਰੇ, "ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਨਾਵਲ ਲੜੀਵਾਰ ਛਪਣ ਲਈ ਦੇ ਦਿਓ!" ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੱਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ, "ਆਰਡਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨੀਆਰਡਰ ਜ਼ਰੂਰ ਭੇਜ ਦਿਆ ਕਰੋ ਜੀ!" ਉਸ ਦਾ ਮੁੜ ਕੇ ਫ਼ੋਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਕਿਸੇ 'ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਅੰਕ' ਲਈ ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਵਿਅੰਗ ਬਾਰੇ ਖ਼ਤ ਜਾਂ ਫ਼ੋਨ ਜਰੂਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਆਰਟੀਕਲ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ!
ਇਹ ਤਾਂ ਇੱਕ-ਅੱਧੇ ਸੰਪਾਦਕ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਅਸੀਂ ਧੱਕੇ ਚੜ੍ਹਨੋਂ ਹੀ ਬਚ ਗਏ ਅਤੇ ਰੰਦੇ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਈ ਸੰਪਾਦਕ ਤਾਂ ਐਹੋ ਜਿਹੇ ਰੇਗਮਾਰ-ਫੇਰੂ ਹਨ ਕਿ ਦੋ-ਦੋ ਵਾਰ 'ਲਾਈਫ਼-ਮੈਂਬਰਸ਼ਿੱਪ' ਲੈ ਕੇ ਪੇਪਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਣ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ। ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰੋ! ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੰਪਾਦਕ 'ਦਰਸ਼ਣ' ਕਰਕੇ ਗਿਆ ਹੈ, 'ਦੀਦਾਰੇ' ਕਰਨੇ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ 'ਵਾਰਦਾਤ' ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਲਜੇ 'ਚ ਚਿੱਬ ਪਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੀ! ਦਿਲ ਵਿਚ ਗੱਲ ਛੁਪਾਉਣ ਨਾਲ 'ਨਾਸੂਰ' ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ! ਫੇਰ ਨਾ ਉਲਾਂਭਾ ਦੇਇਓ! ਸਿਆਣੇ ਦਾ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਔਲੇ ਦਾ ਖਾਧਾ ਪਿੱਛੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦੈ!! ਬੱਸ ਰੱਬ ਮੂਹਰੇ ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਹੀ ਕਰਿਆ ਕਰੋ: ਹੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ਼! ਸੇਈ ਪਿਆਰੇ ਮੇਲ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਈਮਾਨਦਾਰ ਹੋਣ....!!
...........

ਗੁਸਤਾਖੀ ਮੁਆਫ਼ -ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਮੋਮੀ

ਗੁਸਤਾਖੀ ਮੁਆਫ਼   -ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਮੋਮੀ



ਇਸ ਕਾਲਮ ਵਿਚ ਤੁੰਮੇ ਦੀ ਜਵੈਣ, ਨਿੰਮ ਦੀ ਦਾਤਨ, ਖੱਟੇ ਔਲੇ, ਕੌੜੀ ਕੁਨੀਨ, ਕਿੱਕਰਾਂ ਦੇ ਸੱਕ, ਕਰੀਰਾਂ ਦੇ ਪੇਂਝੂ, ਵਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀਲਾਂ, ਬਰਾਨੀ ਚਿਭੜ, ਭਖੜੇ, ਦੱਭ ਜਵ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪੋਲ੍ਹੀ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਚੋਭ ਵਰਗਾ ਹਲਕਾ ਫੁਲਕਾ ਵਿਅੰਗ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਲਕੇ ਫੁਲਕੇ ਮਨੋਰੰਜਕ ਤਨਜ਼ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਲੀਡਰਾਂ, ਬੁਧੀਜੀਵੀਆਂ, ਫਿਲਮੀ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਾਠਕ ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਨਵੇਕਲਾ ਰੂਪ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਬਹੁਤ ਮੰਤਰ ਮੁਗਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ, ਨਰੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਾਦ, ਫਿਕਰ ਤੌਂਸਵੀ, ਕਨ੍ਹੀਆ ਲਾਲ ਕਪੂਰ, ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ, ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਤੀਰ, ਕੇ. ਐਲ਼ ਗਰਗ, ਬਲਬੀਰ ਮੋਮੀ ਆਦਿ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਸ ਔਖੇ ਪੱਖ ਤੇ ਹਥ ਅਜ਼ਮਾਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਅੰਗ ਲਿਖਣੇ ਸੱਪ ਦੀ ਸਿਰੀ ਨੂੰ ਹਥ ਪੌਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਲੇਖਕਾਂ ਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਲ੍ਹਾ ਸੱਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਅੰਗ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਛੁਟਿਆਉਣ, ਨੀਵਾਂ ਵਿਖੌਣ ਜਾਂ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸਹਿੰਦਾ ਸਹਿੰਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਹੋਵੇ ਅਲਕ ਵਹਿੜਕੇ ਦੀ ਕੰਡ ਤੇ ਉਂਗਲ ਰਖਣ ਜਿਹਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਹਨਾਂ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿਚ ਔਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੱਟ ਜਿਗਰੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਣ ਤੇ ਮੁਫਤ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣ। ਜੇ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਖਿਮਾ ਦੇ ਜਾਚਕ ਹਾਂ।             -ਬਲਬੀਰ ਮੋਮੀ

ਪ੍ਰੋ: ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬੀਮਾਰ ਸਨ 
ਇਹ ਗੱਲ 1963 ਲਾਗੇ ਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੋ: ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬੀਮਾਰ ਸਨ ਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਸਨ। ਮੈਂ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਕੋਲ ਜਲੰਧਰ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਂ ਤਾਂ ਵਿਰਕ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿਣ ਲਗੇ ਕਿ ਜਾ ਕੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਾਲ ਚਾਲ ਪੁਛ ਆ। ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਪ੍ਰੋ: ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਹਿੰਦ ਸਮਾਚਾਰ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੇ ਲਾਗੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਬਣਾਏ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮਾਈ ਹੀਰਾਂ ਗੇਟ ਵਾਲਾ ਕਿਰਾਏ ਦਾ ਘਰ ਛਡ ਆਏ ਸਨ। ਮਾਈ ਹੀਰਾਂ ਗੇਟ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਹਰ ਲੇਖਕ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝਿਜਕਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਗਲੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਓਸ ਵਿਚ ਇਕ ਗੋਹੇ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੀ ਮੱਝ ਬੱਝੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਮੱਝ ਦਾ ਖਲੋਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀ ਕਿ ਭੀੜੀ ਗਲੀ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਉਹਦਾ ਸਿਰ ਲਗਾ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਉਹਦੀ ਗੋਹੇ ਨਾਲ ਲਿਬੜੀ ਪੂਛ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਪੂਛ ਹਿਲੌਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਓਥੋਂ ਬਚ ਕੇ ਲੰਘਣ ਵਿਚ ਬੜੀ ਔਖ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਪੜੇ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਦਾ ਤੌਖਲਾ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਗਲੀ ਲੰਘਣ ਲਈ ਮੱਝ ਨੂੰ ਦਬਕ ਕੇ ਰਾਹ ਦੇਣ ਲਈ ਬਥੇਰੇ ਬੋਲ ਤੇ ਲਲਕਾਰੇ ਮਾਰੀ ਦੇ ਸਨ ਪਰ ਮੱਝ ਕੀ ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਤੇ ਜੂੰ ਵੀ ਸਿਰਕ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਭੈਂਸ ਕੇ ਆਗੇ ਬੀਣ ਵਜੌਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਮੱਝ ਕੋਲੋਂ ਰਸਤਾ ਲੈਣਾ ਭਵਸਾਗਰ ਵਿਚੋਂ ਤਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਇਸ ਮੱਝ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਆਪਣੇ ਰੇਖਾ ਚਿਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ-
ਮੈਂ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਰਜੀਤ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਸਰ੍ਹਾਣੇ ਮੈਂਟਲ ਪੀਸ ਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਵੇਲੇ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਫਰੇਮ ਵਿਚ ਹਸੂੰ ਹਸੂੰ ਕਰ ਰਹੀ ਤਸਵੀਰ ਜੜਵਾ ਕੇ ਰਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਓਦੋਂ ਤਕ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਨਾਲ ਵਿਗੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਨੇ "ਕੁੰਜੀਆਂ" ਲਿਖੀ ਤਾਂ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ "ਜਿੰਦਰੇ" ਲਿਖ ਦਿਤੀ। ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਇਕ ਵਿਆਹ ਤੇ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੀਤ ਲਿਖ ਦਿਤਾ:

ਨੀ ਅਜ ਕੋਈ ਆਇਆ ਅਸਾਡੇ ਵਿਹੜੇ - ਤੱਕਣ ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਢੁਕ ਢੁਕ ਨੇੜੇ

ਚੁੰਮੋ ਨੀ ਇਹਦੇ ਹਥ ਚੰਬੇ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ - ਧੋਵੋ ਨੀ ਇਹਦੇ ਪੈਰ ਮਖਨਾਂ ਦੇ ਪੇੜੇ

ਰਖੋ ਨੀ ਇਹਨੂੰ ਚੁਕ ਚੁਕ ਪਲਕਾਂ ਉਤੇ - ਕਰੋ ਨੀ ਇਹਨੂੰ ਢੁਕ ਢੁਕ ਜਿੰਦ ਦੇ ਨੇੜੇ

ਲਿਸ਼ਕੇ ਨੀ ਇਹਦਾ ਮਥਾ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗੂ - ਆਇਆ ਨੀ ਖਵਰੇ ਅੰਬਰ ਘੁੰਮ ਘੁੰਮ ਕਿਹੜੇ

ਲਾਗੇ ਮੇਜ਼ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਹਿਣ ਲਗੀ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਮੁਕਮਲ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿਤੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਆਖ ਉਹ ਚਾਹ ਬਨੌਣ ਕਿਚਨ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲਗੇ, ਹੁਣ ਮੇਥੋਂ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਦਾ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਸਹਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 500 ਰੁਪੈ ਕੋਲੋਂ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਪਰਚਾ ਕਢ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਲੈਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੈ ਲਵੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਕਢ ਸਕਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਕਢ ਲੈ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਢ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਪਰਚਾ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਰਚਾ ਮੈਂਬਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਤੇ ਸਦਾ ਵਿਵਾਦ ਗ੍ਰਸਤ ਰਹੇ ਡਾ: ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦ ਦਾ ਏਨਾ ਰੋਣਾ ਰੋਇਆ ਕਿ ਪਰਚਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।  

ਕੁਝ ਚਿਰ ਅਸੀਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਫਿਰ ਕਹਿਣ ਲਗੇ ਕਿ ਮੈਂ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣਾ ਏ ਤੇ ਹਿੰਦ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਵੀ। ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਮੇਥੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਇਹ ਨਵਾਂ ਬਣਿਆ ਮਕਾਨ ਵੀ ਵੇਚ ਦੇਚ ਦੇਣਾ ਏ ਤੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਚਲੇ ਵੀ ਗਏ।

ਫਿਰ ਕਹਿਣ ਲਗੇ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬਾਂਹ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਤੇ ਬਾਹਰ ਫਿਰਾ ਕੇ ਲਿਆ। ਅਸੀਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਤੁਰਦੇ ਤੁਰਦੇ ਵਡੇ ਡਾਕਖਾਨੇ ਤਕ ਆ ਗਏ। ਓਥੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਹਥੀਂ ਕੁਝ ਚਿਠੀਆਂ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਾਪਸ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆ ਗਏ। ਮੈਂ ਪੁਛਿਆ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਇਹ ਚਿਠੀਆਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ ਜਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇਣੀਆਂ ਸਨ, ਮੈਂ ਮੇਲ ਕਰ ਔਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਬੜੇ ਠਰੰਮੇ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲਗੇ ਕਿ ਮੇਰਾ ਇਕ ਅਸੂਲ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਚਿਠੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪ ਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਮੁਆਮਲੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤੇ ਇਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਮਰਨ ਕਿਨਾਰੇ ਵੀ ਪਿਆ ਹੋਵਾਂਗਾ ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਚਿਠੀਆਂ ਆਪ ਮੇਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ। ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਲੀਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਜ਼ਨ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਹਿਣ ਲਗੇ ਕਿ ਨੌਕਰ ਕਈ ਵਾਰ ਟਿਕਟਾਂ ਲਾਹ ਕੇ ਚਿਠੀ ਪਾੜ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਚਿਠੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸਰ੍ਹਾਣੇ ਹੇਠ ਰੱਖ ਭੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਇਕ ਨੌਕਰ ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਛਡ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਹਦੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਪੌਣ ਲਈ ਦਿਤੀਆਂ ਚਿਠੀਆਂ ਉਹਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਨਿਕਲੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਉਹਨਾਂ ਚਿਠੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਉਡੀਕਦੇ ਰਹੇ।

ਕਲਰਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ

ਦੋ ਵਾਰ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਦਿਆ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਪਰ ਬਾਦਲ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰੀਂ ਕਿਸੇ ਗਲਤ ਫਹਿਮੀ ਕਾਰਨ ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਇਕ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਲਕੇ ਦਾ ਇਕ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਜਿਸ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਵੋਟਾਂ ਪਵਾ ਕੇ ਜਿੱਤਣ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਪਸੰਦ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬਦਲੀ ਕਰਵੌਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਸਿਵਲ ਸੈਕਟਰੀਏਟ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵਜ਼ੀਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਸਮੀ ਸਾਹਬ ਸਲਾਮ ਪਿਛੋਂ ਆਪਣੀ ਬਦਲੀ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਵਜ਼ੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਗੇ ਰਖ ਦਿਤੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਰਜ਼ੀ ਤੇ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਨ ਪਸੰਦ ਥਾਂ ਤੇ ਬਦਲੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਅਰਜ਼ੀ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸੈਕਰਟਰੀ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿਤੀ। ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪੰਡ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁਕੀਂ ਕਪੂਰਥਲੇ ਪਰਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਪਸੰਦ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਬਦਲੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਲਗੇ। ਜਦ ਮਹੀਨਾ ਭਰ ਵੀ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਾਲਾ ਕਾਲਾ ਜਾਪਣ ਲਗਾ ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਸੈਕਟਰੀਏਟ ਗਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਿਕਿਓਰਟੀ ਵਾਲੇ ਨਾ ਤਾਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਣ ਦੇਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਾਸ ਬਨੌਣ ਵਾਲੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਪਾਸ ਹੀ ਬਨੌਣ। ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕਿ ਵਜ਼ੀਰ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਦੌਰੇ ਤੇ ਗਏ ਹੋਏ ਹਨ।

ਸਬੰਧਤ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਪੁਛ ਗਿਛ ਕੀਤੀ ਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨੇੜਤਾ ਦਾ ਰੋਣਾ ਰੋਇਆ ਤਾਂ ਕਲਰਕ ਨੇ ਫਾਈਲ ਕਢ ਕੇ ਵਿਖਾ ਦਿਤੀ ਕਿ ਤੇਰੀ ਬਦਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਬਦਲੀਆਂ ਤੇ ਕੈਬਨਿਟ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਕ ਲਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਅਰਜ਼ੀ ਵਿਦਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਬਰਾਂਚ ਨੇ ਇਹ ਨੋਟ ਲਿਖ ਕੇ ਧੁਰ ਮੁਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਟੇਬਲ ਤੀਕ ਪੁਜਦੀ ਕਰ ਦਿਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕੈਬਨਿਟ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਅਨੁਦਾਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬਦਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਫਾਈਲ ਤੇ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸੈਕਰਟਰੀ ਤੋਂ ਛੁਟ ਆਹ ਵੇਖ ਲੈ ਤੇਰੇ ਵਿਦਿਆ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਮੁਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀਆਂ ਘੁਗੀਆਂ ਵੀ ਵਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਫਾਈਲ ਦਫਤਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ।

ਕਲਰਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਇੰਜ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਬੱਕਰੀ ਚੋਅ ਕੇ ਛਡੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਤੇ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਵੋਟਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਭਜ ਨਠ ਸੇਹੇ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚੁਭਣ ਲਗੀ। ਬੜੀ ਮਿੰਨਤ ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਕਲਰਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲਗਾ ਕਿ ਫਿਰ ਬਦਲੀ ਕਰੌਣ ਦਾ ਢੰਗ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦਸੋ। ਮੁਛਾਂ ਵਿਚ ਹਸਦਾ ਕਲਰਕ ਕਹਿਣ ਲਗਾ ਕਿ ਸ਼ਾਮੀਂ 27 ਸੈਕਟਰ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੁਆਰਟਰ ਵਿਚ ਆ ਜੀਂ, ਢੰਗ ਦੱਸ ਦਿਆਂਗੇ। ਕਲਰਕ ਨੇ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਦੀ ਬਦਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਜੋ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।

ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਚੋਂ ਆਏ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਦੌਰਿਆਂ ਵੇਲੇ ਏਅਰਪੋਰਟ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਹਾਰ ਪਾਉਣ, ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾਲਰਾਂ ਵਾਲੇ ਲਿਫਾਫੇ ਦੇਣ ਤੇ ਹਾਲ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੱਜਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਉਧਾਰਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਆਖਰੀ ਪਰਚਾ 
ਪ੍ਰੋ: ਡਾ: ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਨੇ ਹੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਤੇ ਪੀ ਐਚ ਡੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਭਾਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਸਾਲ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਹੇ ਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਣ ਲਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਕੀਰੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤਕ ਚਰਚਾ ਸੀ। ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੜੇ ਕਦਰਦਾਨ ਸਨ। ਜਿਥੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਫਕੀਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇਨਸਾਨ ਸਨ, ਓਥੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦੋ ਬੋਤਲਾਂ ਦਾਰੂ ਦੀਆਂ ਪੀ ਕੇ ਵੀ ਚੰਗੇ ਭਲੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਭੰਗ ਘੋਟ ਕੇ ਪੀਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਿਤ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਮ ਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਜੀਵਨ ਸੀ।

ਇਕ ਵਾਰ ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਐਮ. ਏ. ਦੇ ਦਿਤੇ ਪਰਚੇ ਦੇ ਨੰਬਰ ਵਧੌਣ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਰੱਮ ਤੇ ਬੀਅਰ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਵੀ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਕ ਬੋਤਲ ਤਾਂ ਪ੍ਰੋ: ਸੀਤਲ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪੀ ਗਏ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਚੱਕਰ ਔਣ ਤੇ ਪੈਰ ਥਿੜਕਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੂੰਹ ਚੋਂ ਇਕ ਦੇ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਬਣ ਨਿਕਲਣ ਲਗੇ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਗਏ ਤੇ ਇਕ ਪਰਚਾ ਲਿਆ ਕੇ ਉਹਦੇ ਹਥ ਵਿਚ ਦੇ ਕੇ ਪੁਛਣ ਲਗੇ ਕਿ ਇਹ ਤੇਰਾ ਈ ਪਰਚਾ ਹੈ। ਪਰਚਾ ਉਲਟ ਪੁਲਟ ਕੇ ਵੇਖਣ ਬਾਅਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਰ ਪਰਚਾ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਈ ਲਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਐਨੇ ਪਰਚਿਆਂ ਚੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤੁਸਾਂ ਮੇਰਾ ਪਰਚਾ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆ?

ਪਟਿਆਲੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪੈਗ ਪੌਂਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਆਖਰੀ ਪਰਚਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਅਜੇ ਤਕ ਕੋਈ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ।

ਲਾੜ੍ਹਾ ਕੌਣ

ਸੁਰਗਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਹਰਪਾਲਜੀਤ ਪਾਲੀ ਨੇ ਯਤਨ ਤਾਂ ਬੜੇ ਕੀਤੇ, ਆਪਣੀ ਫੋਟੋ ਸਮੇਤ ਵਿਆਹ ਲਈ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵੀ ਦਿਤੇ ਪਰ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੌਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਈ। ਆਖਰ ਜਿਥੇ ਉਹਦੀ ਗੱਲ ਬਣੀ, ਓਥੇ ਸ਼ਰਤ ਸੀ ਕਿ ਜੰਜ ਬੱਸ ਤੇ ਆਵੇ। ਪਾਲੀ ਕੋਲ ਏਨੇ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਮਰਦਾ ਕੀ ਨਾ ਕਰਦਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਆਖਰ ਜੋ ਬੱਸ ਮਿਲੀ, ਉਸ ਦਾ ਡਰਾਈਵਰ ਰੱਜ ਕੇ ਅੜਭ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਸੀ। ਬੋਤਲ ਪੀਤੇ ਬਿਨਾ ਉਹ ਬੱਸ ਚਲੌਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਈ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਹ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਦਾਰੂ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਤਾਂ ਬੱਸ ਖਲ੍ਹਾਰ ਕੇ ਇਕ ਰੁੱਖ ਥੱਲੇ ਲੰਮਾ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਉੱਤਰੂ, ਤਾਂ ਤੁਰੂੰ। ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੋਇਆਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਾਹ ਜਾਂਦੀਏ ਹੋ ਜੇ- ਓਧਰ ਜੰਜ ਲੇਟ ਹੋਈ ਜਾਵੇ। ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਠਾਲਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਠੇਕੇ ਮੂਹਰੇ ਫਿਰ ਬੱਸ ਰੋਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, ਨਸ਼ਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਲਿਆਓ ਬੋਤਲ, ਤਾਂ ਅਗੇ ਚੱਲੂੰ। ਜੰਜ ਤਾਂ ਲੇਟ ਹੋਣੀ ਈ ਸੀ। ਰਾਤੀਂ ਹੋਰ ਪੀ ਕੇ ਉਲਟੀਆਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜੰਜ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਕਹਿੰਦਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੌ ਦਾ ਨੋਟ ਦਵੋਗੇ ਤਾਂ ਉਠੂੰਗਾ, ਹਾਲੇ ਮੈਂ ਹੋਰ ਸੌਣਾ ਹੈ। ਪਾਲੀ ਕਹਿਣ ਲਗਾ, "ਯਾਰੋ ਜੰਜ ਦਾ ਲਾੜ੍ਹਾ ਮੈਂ ਕਾਹਦਾ ਹੋਇਆ, ਲਾੜ੍ਹਾ ਤਾਂ ਇਹ ਡਰਾਈਵਰ ਈ ਹੋਇਆ।"

ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ

ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ 1956 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਮੈਂ ਓਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਸੈਨੇਟਰੀ ਇਨਸਪੈਕਟਰ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਤੇ ਓਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖ, ਓਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਛਪਵਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਤੀਕ ਪੁਚੌਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰ ਚੁਕਾ ਸਾਂ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਜੋ ਸੁਰਗਵਾਸੀ ਲੇਖਕ ਗੁਰਮਖ ਸਿੰਘ ਜੀਤ ਦੇ ਘਰ 21 ਐਡਵਰਡ ਸੁਕੇਅਰ ਜਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਐਮ. ਏ. ਦੇ ਘਰ ਲਗਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਵਿਚ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸਾਂ। ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਦਾਅ ਦੀ ਹੱਦ ਤੀਕ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕੋਈ ਬੰਦੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਸਗੋਂ ਦੇਵਤੇ ਹੋਣ। ਏਥੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਓਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁਗਲ, ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ, ਲੋਚਨ ਬਖਸ਼ੀ, ਵੇਦ ਪਰਕਾਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਉਪਾਸ਼ਕ, ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਨਾ ਆਦਿ। ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਜੋ ਉਹਨੀਂ ਦਿੱਲੀ ਰੇਡੀਓ ਸਟਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਕਦੀ ਸਭਾ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਔਂਦੀ ਸੀ। ਬਾਕੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਬੜਾ ਨਾਂ ਸੀ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸਨ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਘਰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਟੂਡੰਟ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਸਾਂ ਪਰ ਇਕ ਗੱਲੋਂ ਮੇਰੀ ਵੀ ਝੰਡੀ ਸੀ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਅਤੇ ਤੀਨ ਮੂਰਤੀ ਜਿਥੇ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਦੇ ਐਨ ਵਿਚ੍ਹਕਾਰ ਸਾਊਥ ਐਵੇਨਿਊ ਵਿਚ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਕ ਬੈੱਡ ਰੂਮ ਤੇ ਕਿਚਨ ਵਾਲਾ ਕੁਆਰਟਰ 10 ਰੁਪੈ ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰਸ਼ਾਸਨਕ ਮਹਤਤਾ ਪਖੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਇਹ ਬੜੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵਾਲੀ ਸੁਰਖਿਅਤ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿਥੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰਜ਼ ਆਫ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਸਨ।

ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਲੇਖਕ ਘਰ ਵਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਮੇਰੇ ਇਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕੁਆਰਟਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੇ ਅਡੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਸਨ ਤੇ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਨੌਕਰ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। 100 ਬੇਅਰਡ ਰੋਡ ਦੇ ਠੇਕੇ ਤੋਂ ਬੋਤਲ ਲੈਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸਾਈਕਲ ਤੇ ਭਜਾਈ ਰਖਦੇ। ਟੈਗੋਰ ਨੁਮਾ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲਾ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ ਵੀ ਓਦੋਂ ਬੇਅਰਡ ਰੋਡ ਤੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਮੈਂ ਇਕ ਦਿਨ ਉਪਾਸ਼ਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਗੋਂ ਤੋਂ ਬੋਤਲ ਲੈਣ ਮੈਂ ਤਾਂ ਜਾਵਾਂਗਾ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਓਗੇ।

ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਪਟੇਲ ਨਗਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੇ ਉਪਾਸ਼ਕ ਮਿਲਣ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਅਸਾਂ ਇਕ ਮਰਗ ਤੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਜੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੁਸੀ ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਵਿਚ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰੋ। ਅਸੀਂ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਏਸ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਇਕ ਨਿਕੇ ਜਹੇ ਚਿਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੁਤੇ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਵਾਰ ਸਾਡਾ ਮੂੰਹ ਚੁੰਮਿਆ ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਅਸੀਂ ਹਟਾਈਏ, ਉਹ ਓਨਾ ਹੀ ਵਧੀ ਜਾਵੇ। ਆਖਿਰ ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਜੀ ਜਲਵਾਗਰ ਹੋਏ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡਰੈਸ ਅਪ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਓਸ ਤੋਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਜੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫਿਲਮੀ ਐਕਟਰੈਸ ਜਿਵੇਂ ਮਧੂ ਬਾਲਾ, ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ, ਸੁਰਈਆ, ਨਰਗਿਸ, ਗੀਤਾ ਬਾਲੀ, ਕਾਮਨੀ ਕੋਸ਼ਲ ਜਾਂ ਨੂਤਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਖੂਬਸੂਰਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਸਤ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਝਲਣੀ ਬੜੀ ਔਖੀ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮਰਗ ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।

"ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਔਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫੋਨ ਕਰਨਾ ਸੀ ਉਪਾਸਕ ਜੀ," ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਅਸੀਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਹੁਸਨ ਦੀ ਝਲਕ ਕਈ ਸਾਲ ਤਕ ਭੁਲ ਨਾ ਸਕੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਸੀ।
...................

Sunday, September 6, 2009

ਨਦੀ 'ਚ ਰੁੜ੍ਹਦੇ ਤਾਰੇ -ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੱਧੂ (ਸਾਊਥਾਲ)

ਨਦੀ 'ਚ ਰੁੜ੍ਹਦੇ ਤਾਰੇ   -ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੱਧੂ (ਸਾਊਥਾਲ)


ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਾਲ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ, ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਆਇਆ ਸਾਂ। ਵਿਛੜੇ ਦੋਸਤਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਕ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬੇਕਾਬੂ ਤਾਂਘ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਮੈਂ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਡਾਰੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸਾਂ। ਭੁੱਲੇ ਵਿਸਰੇ ਨਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅੱਚਵੀਂ ਜਿਹੀ ਲਾ ਛੱਡੀ ਸੀ। ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਰਾਏਕੋਟ ਦੇ ਬੱਸ-ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਬੱਸ ਫੜਣੀ ਸੀ।
ਬੱਸ ਦੇ ਤੁਰਨ ਵਿੱਚ ਹਾਲੇ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਸੋ ਮੈਂ ਵਕਤ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦੇਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਤੋਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ। ਪੱਥਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਥੜੇ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਇੱਕ ਸਾਊ ਜਿਹੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਰਤਾ ਕੁ ਸਰਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਬੈਠਣ ਜੋਗੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਦਾਹੜੀ-ਕੇਸ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਵਲੈਤੀ ਪੌਣ ਪਾਣੀ ਨੇ ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਵਾਹਵਾ ਗੋਰਾ-ਚਿੱਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਛੋਟਾ- ਮੋਟਾ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਹੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਨਾਲੇ ਮੇਰੇ ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਤਾਂ 'ਬਾਹਰੋਂ' ਆਏ ਬੰਦੇ ਦੀ ਚੁਗਲੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਮੁਸਾਫ਼ਰਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਪੱਖਾ ਚੱਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਗਰਮੀ ਹੀਲਾਂ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਬੇਹੋਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਪਏ ਸਨ। ਅੱਧਖੜ ਉਮਰ ਦੇ ਦੋ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਜ਼ਾਂ ਲਾਹ ਕੇ ਕੋਲ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਾਂਬੇ ਰੰਗੇ ਪਿੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੇਤਰ ਦੀ ਤਰੇਲ ਦੇ ਤੁਪਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਕਣੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਤੇਲ ਨਾਲ ਚੋਪੜੇ ਪਟਿਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬਾਬੂ, ਘੜੀ-ਮੁੜੀ ਆਪਣੀ ਬੁਸ਼ਰਟ ਦੇ ਕਾਲਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਰੁਮਾਲ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਪੂੰਝੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਛੱਪੜ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਮੱਝ ਵਾਂਗ ਉਹ ਕਦੀ ਕਦੀ ਫੁੰਕਾਰਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਮਾਰਦਾ।
ਮੈਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪੱਖੀ ਜਿਹੀ ਬਣਾ ਲਈ ਅਤੇ ਪਸੀਨਾ ਸੁਕਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਝੱਲ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਦੂਰ ਖੜ੍ਹੀ ਮੋਟਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੰਮਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਮਕੈਨਿਕ ਸੀਟੀ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗਾਣਾ ਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ, ਮੈਲੇ ਝੱਗੇ, ਕੋਈ ਦਸਾਂ-ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਗਾ ਕੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਭੀਖ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਤੋਂ ਝਿੜਕਾਂ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਗਾ ਕੇ ਮੰਗੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਪਾਉਂਦਾ। ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਇੱਕ ਕੰਡਕਟਰ ਨੇ ਕੁੱਝ ਭਾਨ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬੈਠਾ।
ਖੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ, ਰਬੜ ਦੀਆਂ ਚੱਪਲਾਂ ਪਾਈ, ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ-ਪਤਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਛਾਬਾ ਟਿਕਾਈ, ਇੱਕ ਮਾੜਚੂ ਜਿਹਾ ਮੁੰਡਾ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਬੈਠਾ। ਮੱਖੀਆਂ ਵੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੈਠ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਗੰਦੇ ਜਿਹੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਬਥੇਰਾ ਮੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਉਡਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਬੇਸ਼ਰਮਾਂ ਵਾਂਗ ਮੱਖੀਆਂ ਮੁੜ ਮਿੱਠੇ ਉੱਤੇ ਆ ਬੈਠਦੀਆਂ। ਕੁੱਝ ਮੱਖੀਆਂ ਉੱਡ ਕੇ ਦੁੱਧ ਸਿੰਮਦੇ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਥਣਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਚੁੰਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਢੱਕ ਲਏ।
ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛਾਬੇ ਵੱਲ ਝਾਕਦਿਆਂ ਤਾੜ ਕੇ ਉਸ ਛਾਬੇ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਚੀਕਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ, ''ਮਿੱਠੇ ਫੁੱਲ-ਪਤਾਸੇ, ਖਾਉ ਤਾਂ ਨਿਕਲਣ ਹਾਸੇ।'' ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਆਸ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਕਈ ਬੱਚੇ ਲਲਚਾਈਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਛਾਬੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ ਦੇ ਕੇ, ਚੂੰ ਚੂੰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਈ ਬੱਚੇ ਗੱਲ ਨਾ ਬਣਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਰਿਹਾੜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਪਰ ਫਿਰ ਜਦ ਗਰਮੀ ਦੀ ਸਤਾਈ ਹੋਈ ਮਾਂ ਨੇ ਛਾਬੇ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਖਿੱਝ ਕੇ ਕਿਹਾ, ''ਲੈ ਜਾ ਵੇ ਚੱਕ ਕੇ ਪਰ੍ਹੇ ਆ ਛਾਬਾ ਜਿਹਾ, ਐਵੇਂ ਜੁਆਕਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਡਾਂ ਕਢਵਾਈ ਜਾਨੈਂ।'' ਤਦ ਮੁੰਡਾ ਅਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਉੱਠ ਕੇ ਦੂਜੇ ਬੈਂਚ ਕੋਲ ਜਾ ਬੈਠੇ।
ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਦੂਰ, ਇੱਕ ਚਾਲੀ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨੈਣ ਨਕਸ਼, ਬੜੇ ਤਿੱਖੇ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਵਾਲ਼ ਭੂਰੇ ਅਤੇ ਸੰਘਣੇ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਉਹਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਦਿੱਖ ਤੋਂ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤਾ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਵੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਪੱਖੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਬੈਠੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਗੜੁੱਚ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ। ਪਸੀਨਾ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਵਗ ਕੇ ਉਹਦੇ ਗਲਵੇਂ ਥਾਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਪਰ ਉੱਤਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਕੁੜਤੀ ਪਿੱਠ ਨਾਲ ਚਿੱਪਕੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗੀ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਘੜੀ ਮੁੜੀ ਆਪਣੀ ਭਾਰੀ ਗੁੱਤ ਨੂੰ ਕੁੜਤੀ ਨਾਲ ਚਿਪਕਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਰੀ ਗੁੱਤ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਦੀ ਧੌਣ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਹੀ।
ਉਸਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਬੱਚਾ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਮਲਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਦਸ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ, ਉਹਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਬੜੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਨ।
ਮੈਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ-
''ਭਾਈ ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਬੱਸ ਜਾਊ?''
''ਬੀਬੀ, ਔਹ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਪਤਾ ਕਰੋ।'' ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਰੁਮਾਲ ਨਾਲ ਮੁੜ੍ਹਕਾ ਪੂੰਝਦਿਆਂ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਵਾਲੀ ਬਾਰੀ ਵਲੋਂ ਮੁੜੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੇਰਾ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਖਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਧੂਈ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਐਸਾ ਸੀ ਜੋ ਅਣਗੌਲਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਕੀ ਸੀ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ।
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ''ਪੱਪੂ ਆ ਜਾ ਪੁੱਤ, ਔਹ ਬੱਸ ਜਾਊਗੀ।'' ਤਦ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸ਼ੱਕ ਯਕੀਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਨੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਂਭੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਯਾਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਇਸ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗਵਾਚੀ ਹੋਈ ਸਾਂਝ ਲੱਭਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।
ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਤੋਂ ਹੱਸੀ। ਤਦ ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹਾਸਾ ਧੁਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਗੀਤ ਵਾਂਗ ਸਾਂਭਿਆ ਪਿਆ ਹੋਵੇ।
ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸੋਚਿਆ, ਪਰ ਯਾਦ ਦੀ ਸਲੇਟ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇੰਝ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੜੀ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਲੱਭ ਕੇ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਗੁਆਚ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਹੁਣ ਨਲਕੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਲੱਪਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਵੱਡਾ ਮੁੰਡਾ ਨਲਕਾ ਗੇੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿਆਸੀਆਂ ਮਖ਼ਿਆਲ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਉੱਥੇ ਭੀਂ ਭੀਂ ਕਰਦੀਅ ਫਿਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਰੱਜ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਤੇ ਮਾਰੂਥਲ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਈ ਹੋਵੇ। ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛਿੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਠੰਢੇ ਕੀਤੇ, ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਧੌਣ ਨੂੰ ਗਿੱਲਿਆਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਬੈਂਚ ਉੱਤੇ ਆ ਬੈਠੀ। ਤਰੇਲ ਨਾਲ ਧੋਤੇ
ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਹੁਣ ਉਹਦਾ ਚਿਹਰਾ ਟਹਿਕ ਪਿਆ ਸੀ।
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਮੇਰਾ ਭੁਲੇਖਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸੱਚ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਲੁਕਵੇਂ ਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਝਾਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
ਭਾਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁੱਝ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਭੁਲੇਖਾ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ। ਸੋ ਜਿਗਰਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨੇ ਮੂੰਹ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਲਿਆ।
''ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਵਾਲੀ ਬੱਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ?'' ਮੈਂ ਝਿਜਕਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
''ਹਾਂ, ਔਹ ਜਿਹੜੀ ਦੂਜੀ ਐ, ਉਹ ਜਾਊਗੀ।'' ਆਪਣੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਝੱਲ ਮਾਰਦੀ ਉਹ ਬੋਲੀ।
''ਊਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਜਾਣੈ, ਉੱਥੋਂ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਜਗਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਬੱਸ ਫੜ੍ਹ ਲੂੰ।'' ਮੈਂ ਢੀਠ ਜਿਹੇ ਹੋਏ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛਿਆਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੱਸਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।
''ਅੱਗੇ ਬਾਈ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣੈ?'' ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
''ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਲੱਖੇ ਐ। ਜਗਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ।'' ਮੈਂ ਫਿਰ ਨੀਝ ਨਾਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਲੱਖੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪਾਸਾ ਮੋੜ ਕੇ, ਸਿੱਧੀ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਹੁਣ ਉਹ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਝਿਜਕ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਝਾਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਝੱਲ ਮਾਰਦਾ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਵੀ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਆਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ।
ਉਸ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ, ''ਲੱਖੇ ਕੀਹਦੇ ਵੱਲ ਜਾਣੈ?''
''ਮੇਰੇ ਉੱਥੇ ਨਾਨਕੇ ਨੇ। ਮੇਰੇ ਮਾਮੇ ਦਾ ਨਾਂ ਚੰਨਣ ਸਿਉਂ ਐ।'' ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਜਿਹੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
''ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤਾਂ ਨ੍ਹੀਂ!'' ਉਹਨੇ ਬੜੀ ਹੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ।
ਮੈਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ ਤਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਚਿਹਰਾ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਭੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਰਹੀ।
''ਤੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਨ੍ਹੀਂ? ਮੈਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਆਂ! ਗਿਆਨ ਸਿਉਂ ਦੀ ਧੀ। ਆਪਾਂ 'ਕੱਠੇ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ।'' ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਮਲੀ ਜਿਹੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਟਿਕ-ਟਿਕੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਝਾਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਵੱਡੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।
''ਲੈ ਐਹਨੂੰ ਬੀ ਚੁੱਕ ਲੈ।'' ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਗੋਦੀ ਵਾਲਾ ਮੁੰਡਾ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਹੱਸ ਕੇ ਆਖਿਆ। ਉਹ ਹੁਣ ਕਲਬੂਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨੱਚ ਰਹੀ ਸੀ ਉਹਦੇ ਬਿਨ ਬੋਲਿਆਂ ਬੁੱਲ੍ਹ ਫਰਕ ਰਹੇ ਸਨ।
''ਤਾਏ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਬਈ ਤੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵਲੈਤ ਚਲਿਆ ਗਿਆਂ।'' ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੀਕ ਝਾਤੀ ਮਾਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।
''ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਈ ਦਿਨ ਹੋਏ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਆਏ ਨੂੰ।'' ਮੈਂ ਮਸਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੂੰਹੋਂ ਕੱਢ ਸਕਿਆ। ਮੇਰਾ ਗੱਚ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੜ੍ਹ ਪਾਟਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਮਣਾਂ-ਮੂੰਹੀਂ ਭਾਰ ਆ ਪਿਆ ਹੋਵੇ।
''ਤਾਈਉਂ ਤਾਂ ਬਾਬੂ ਜਿਹਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਐਂ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਿਆ ਬਈ ਕੋਈ ਬਿਗੜਿਆ ਵਿਐ ਬਾਣੀਆ। 'ਕੱਲੀ ਤੀਮੀਂ ਮਾਨੀ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਦੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਲਿਸ਼ਕਾਉਂਦਾ ਫਿਰਦੈ।'' ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।
''ਮੈਂ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਬਈ ਉਹ ਜੱਟ ਰੱਬ ਕੋਲ ਬਹਿ ਕੇ ਭਾਗ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਲਿਆਇਆ ਹੋਊ, ਜਿਹਦੀ ਆਹ ਜਨਾਨੀ ਐ।'' ਮੈਂ ਮਖੌਲ ਕੀਤਾ।
ਉਹ ਇੰਨੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੱਸੀ ਕਿ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਕੰਡਕਟਰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਮਕਰਾ ਜਿਹਾ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
''ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਹੁੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮਾਂ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਈ ਐਂ। ਸਾਡਾ ਈ ਸਮਝੋ ਜਹਾਨ ਬਦਲ ਗਿਆ।'' ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਜਿਹਾ ਮੂੰਹ ਬਣਾ ਕੇ ਆਖਿਆ।
ਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਪਲ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ।
ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਚੁੰਨੀ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਛੱਲ ਤੇ ਛੱਲ ਤੁਰੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਬਰਕੀ ਪਾਣੀ ਤੈਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਂ। ਮੈਂ ਬਸ ਉਸ ਵੱਲ ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਝਾਕੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ।
ਪ੍ਰੀਤੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸੁਹਣੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਹੀ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਉਹਦਾ ਨਾਂ ਉਹਦੇ ਘਰ ਦੇ ਕਾਹਨੂੰ ਰੱਖਦੇ? ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਾਤ ਫਸਾ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿਆਹੀ ਨੂੰ ਇੰਜ ਘੋਟਦੀ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮੱਖਣ ਕੱਢਣਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਦਵਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਡੋਬਾ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਲ੍ਹ ਮਗਰ ਪਈ ਕੁੱਕੜੀ ਵਾਂਗ ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਉਹ ਦਵਾਤ ਆਪੇ ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤੋ ਟਾਟ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਬੈਠਿਆ ਕਰਦੇ ਸਾਂ। ਉਹ ਠੰਡ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਮੁੰਡੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖਾਰ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। 'ਪ੍ਰੀਤੋ ਪ੍ਰੀਤੂ ਦੋ ਜਣੇ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ 'ਕੱਲੇ' ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਛੇੜਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੀਤੋ ਕਮਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਭੱਜਦੀ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਾਸਟਰ ਕੋਲ ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਮਾਸਟਰ ਖ਼ਚਰਾ ਜਿਹਾ ਹੱਸਿਆ। ਪ੍ਰੀਤੋ ਸ਼ਰਮਾ ਗਈ। ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਕੰਨ ਫੜ੍ਹਾ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤੌਣੀ ਲਾਈ। ਮੁੰਡੇ ਸਾਨੂੰ ਛੇੜਨੋ ਤਾਂ ਹੱਟ ਗਏ ਪਰ ਫਿਰ ਪ੍ਰੀਤੋ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਉਹਨੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਮੁੜ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਹੀਂ ਲਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਬੇਸ਼ਕ 'ਪ੍ਰੀਤੋ-ਪ੍ਰੀਤੂ' ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਆਖ ਲਿਆ ਕਰਨ। ਮਖ਼ੌਲ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਪ੍ਰੀਤੋ ਦਾ ਭਾਵੇਂ ਮੂੰਹ ਲਾਲ ਸੂਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਾ ਲਾਉਂਦੀ।
ਟਮਾਟਰ ਵਰਗਾ ਲਾਲ ਮੂੰਹ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਝੂਠੀ ਮੂਠੀ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਐਵੇਂ ਮੁੱਚੀ ਦਾ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਕੇ, ਪਰ੍ਹੇ ਖੇਡਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਕੋਲ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਅੰਗਿਆਰ ਵਾਂਗ ਦੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਪੈਰ ਜਿਹੇ ਮਲ਼ਦੀ ਉਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੂੰ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁੰਡੇ ਮੈਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਮੈਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤੋ ਵੱਲ ਪਿੱਠ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਜੇ ਕਦੀ ਮੇਰਾ ਸਵਾਲ ਗਲਤ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਮਾਸਟਰ ਬਚਨ ਚੰਦ ਮੈਨੂੰ ਝਿੜਕਦਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਦਾ ਮੂੰਹ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦਾ। ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਫੱਟੀ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਸਰਕਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਫਿਰ ਮੁੰਡੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖ਼ਾਰ ਖਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚੇ ਹੀ ਸਨ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਡਾ ਟੱਬਰ ਆ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਹਠੂਰ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਮਿਡਲ ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ ਤਖ਼ਤੂਪੁਰੇ ਦੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਨਾਨਕੇ ਆਉਣਾ ਜਾਣਾ ਘਟ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪ੍ਰੀਤੋ ਵੀ ਹੁਣ ਸਕੂਲੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਦਰੀਆਂ ਬੁਣਨ ਅਤੇ ਸਿਰਹਾਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੋਤਾ-ਮੈਨਾ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਵੀ ਨਾਨਕੇ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਮਾਮੇ ਦੇ ਦਰਾਂ ਅੱਗੇ ਮੰਜਾ ਡਾਹ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤੋ ਲਈ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਪ੍ਰੀਤੋ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ।
ਫਿਰ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਜਵਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਰਸਤੇ ਸੌੜੇ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਸੋ ਉਸ ਮਗਰੋਂ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੈਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਪੀਲੀ ਭੂਕ ਅਤੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੂੰ।
''ਇਹਦਾ ਪਿਉ ਵੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਿਆ ਵਿਐ, ਖੱਟੀ ਖੱਟਣ। ਕਿਤੇ ਮਿਲਿਆ ਨ੍ਹੀਂ?'' ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਵੱਡੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ।
''ਪ੍ਰੀਤੋ ਤੂੰ ਕੀ ਭੋਲੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਐਂ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਿੰਡ ਥੋੜੀ ਆ, ਉਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁਲਕ ਆ, ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਜਿੱਡਾ।'' ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।
''ਐਹੋ ਜਹੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਜਾਣਦੀ ਹੁੰਦੀ ਆ।'' ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਮਕਰਾ ਜਿਹਾ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਧਰਤੀ ਖਿਸਕਣ ਲੱਗੀ। ਮੈਂ ਬੜਾ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, ''ਕੀ ਨਾਂ ਐ ਉਸ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਦਾ?''
''ਨਾ ਤਾਂ ਬਥੇਰਾ ਸੁਹਣੈ, ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਮਾਣਕਪੁਰੀਆ।'' ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ 'ਸਰਦਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਬੜਾ 'ਰਗੜ' ਕੇ ਆਖਿਆ।
ਪ੍ਰੀਤੋ ਵੱਲੋਂ ਪਿੰਡ ਮਾਣਕਪੁਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਸੌ ਕੁ ਮੀਲ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਵਿਆਹ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਵੀ ਸਾਂ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤੋ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਬੰਦੇ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਦੱਸਦੇ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਫਿਰਤੂ ਜਿਹੀ ਗੋਰੀ ਨੂੰ ਘਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਦੋ ਬੱਚੇ ਵੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਆਪ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਵੀ ਉਹਦੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
''ਅੱਛਾ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸੀਂ। ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਬਈ ਮੇਮਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਗਰ ਮਗਰ ਭੱਜੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਨੇ।'' ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
''ਆਹੋ ਭੱਜੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਨੇ, ਪਰ ਜੁੱਤੀਆਂ ਮਾਰਨ ਲਈ।'' ਮੈਂ ਹੱਸਦਿਆਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਹੱਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਹੱਸਦਿਆਂ ਸੁਣਕੇ ਕੰਡਕਟਰ ਡਰਾਈਵਰ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
''ਔਹ ਭਾਈ ਤਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੋਊ ਬਈ ਬਾਣੀਆਂ ਜਿਹਾ ਲੈ ਗਿਆ ਪੱਟ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਤੀਮੀਂ।'' ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਝਾਕਦੇ ਬੰਦੇ ਵੱਲ ਅੱਖ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਕੰਡਕਟਰ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੱਸ ਦੇ ਤੁਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਵਾਰੀਆਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬੱਸ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨੱਕੋ ਨੱਕ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਜਿਹੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀਟ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪੱਪੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ। ਸੋ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰੇ-ਪੀਤੇ ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਦੇ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਉੱਤਰੇ।
ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਇਹ ਮੇਰਾ ਦਿਉਰ ਐ।''
ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਦੇਵ, ਇਹ ਬਾਈ ਮੇਰੇ ਪੇਕਿਆਂ ਤੋਂ ਐ। ਵਲੈਤੋਂ ਆਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਪਰਤਾਪ ਸਿਉਂ ਕੋਲੋਂ।'' ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਫਿਰ ਰਗੜ ਕੇ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਹੱਸ ਪਏ।
ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਚਾਹ- ਪਾਣੀ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਬੇ ਜਿਹੇ 'ਚ ਵੜ ਗਏ। ਦੇਵ ਨੇ ਛੋਟਾ ਮੁੰਡਾ ਪ੍ਰੀਤੋ ਕੋਲੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦੀ ਲਾ ਲਿਆ।
ਚਾਹ ਪੀਂਦਿਆਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਗੱਲ ਤੋਰੀ, ''ਤੂੰ ਗੱਲ ਕਰਨੋ ਡਰਦੈਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਪਤੈ। ਉਹਨੇ ਉੱਥੇ ਮੇਮ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਐ। ਮਾਣੂਕਿਆਂ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੇਵ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਲਕੋ ਰੱਖੋ। ਨੌਂ ਸਾਲ ਹੋ ਗੇ ਜਦੋਂ ਆਹ ਪੱਪੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਦਾ ਗਿਆ ਵਿਐ। ਮਗਰੋਂ ਮਾਂ ਪਿਉਂ ਦੋਵੇਂ ਉੱਠਗੇ। ਉਹਨੇੇ ਇੱਕ ਬਾਰ ਨ੍ਹੀਂ ਗੇੜਾ ਮਾਰਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਪੈਸੇ ਵੀ ਭੇਜੇ। ਫੇਰ ਬੱਸ! ਮੈਂ ਬੜੇ ਤਰਲੇ ਕੀਤੇ ਬਈ ਬੰਦਿਆ ਇੱਕ ਬਾਰ ਗੇੜਾ ਮਾਰ ਜਾ। ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤਾਂ ਵੇਖ ਜਾ। ਫਿਰ ਭਾਵੇਂ ਬਹਿੰਦਾ ਈ ਉੱਠਜੀਂ, ਪਰ ਉਸ ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਇੱਕ ਨ੍ਹਈਂ ਸੁਣੀ।
ਹੁਣ ਪ੍ਰੀਤੋ ਦਾ ਗੱਚ ਭਰ ਆਇਆ ਸੀ-''ਮੈਂ ਤਾਂ ਮੇਮ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਬੀ ਭੁਲਾਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਡੱਕੇ ਤੋੜ ਤੇ। ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਮਰਿਆ ਵਿਐ। ਉਹਦੇ ਵਲੋਂ ਮੈਂ ਉੱਠਗੀ।'' ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਚੁੰਨੀ ਰੱਖ ਕੇ ਭੁੱਬ ਮਾਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।
''ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਉਹਦੇ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਲੈ ਜਾ। ਆਖੀਂ ਬਈ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਹੁਣ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਛੋਟਾ ਕਾਕਾ ਹੁਣ ਚਾਚੇ ਨੂੰ ਬਾਪੂ ਕਹਿਣਾ ਸਿੱਖ ਗਿਆ।'' ਪ੍ਰੀਤੋ ਦੇ ਪਰਲ-ਪਰਲ ਹੰਝੂ ਵਗੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।ਮਾਰਨ ਲਈ।'' ਮੈਂ ਹੱਸਦਿਆਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰੀਤੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਹੱਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਹੱਸਦਿਆਂ ਸੁਣਕੇ ਕੰਡਕਟਰ ਡਰਾਈਵਰ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
''ਔਹ ਭਾਈ ਤਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੋਊ ਬਈ ਬਾਣੀਆਂ ਜਿਹਾ ਲੈ ਗਿਆ ਪੱਟ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਤੀਮੀਂ।'' ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਝਾਕਦੇ ਬੰਦੇ ਵੱਲ ਅੱਖ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਕੰਡਕਟਰ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੱਸ ਦੇ ਤੁਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਵਾਰੀਆਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬੱਸ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨੱਕੋ ਨੱਕ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਜਿਹੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀਟ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪੱਪੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ। ਸੋ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰੇ-ਪੀਤੇ ਮੁੱਲਾਂਪੁਰ ਦੇ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਉੱਤਰੇ।
ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਇਹ ਮੇਰਾ ਦਿਉਰ ਐ।''
ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਦੇਵ, ਇਹ ਬਾਈ ਮੇਰੇ ਪੇਕਿਆਂ ਤੋਂ ਐ। ਵਲੈਤੋਂ ਆਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਪਰਤਾਪ ਸਿਉਂ ਕੋਲੋਂ।'' ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਫਿਰ ਰਗੜ ਕੇ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਹੱਸ ਪਏ।
ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਚਾਹ- ਪਾਣੀ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਬੇ ਜਿਹੇ 'ਚ ਵੜ ਗਏ। ਦੇਵ ਨੇ ਛੋਟਾ ਮੁੰਡਾ ਪ੍ਰੀਤੋ ਕੋਲੋਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦੀ ਲਾ ਲਿਆ।
ਚਾਹ ਪੀਂਦਿਆਂ ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਗੱਲ ਤੋਰੀ, ''ਤੂੰ ਗੱਲ ਕਰਨੋ ਡਰਦੈਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਪਤੈ। ਉਹਨੇ ਉੱਥੇ ਮੇਮ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਐ। ਮਾਣੂਕਿਆਂ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੇਵ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਲਕੋ ਰੱਖੋ। ਨੌਂ ਸਾਲ ਹੋ ਗੇ ਜਦੋਂ ਆਹ ਪੱਪੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਦਾ ਗਿਆ ਵਿਐ। ਮਗਰੋਂ ਮਾਂ ਪਿਉਂ ਦੋਵੇਂ ਉੱਠਗੇ। ਉਹਨੇ ਇੱਕ ਬਾਰ ਨ੍ਹੀਂ ਗੇੜਾ ਮਾਰਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਪੈਸੇ ਵੀ ਭੇਜੇ। ਫੇਰ ਬੱਸ! ਮੈਂ ਬੜੇ ਤਰਲੇ ਕੀਤੇ ਬਈ ਬੰਦਿਆ ਇੱਕ ਬਾਰ ਗੇੜਾ ਮਾਰ ਜਾ। ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤਾਂ ਵੇਖ ਜਾ। ਫਿਰ ਭਾਵੇਂ ਬਹਿੰਦਾ ਈ ਉੱਠਜੀਂ, ਪਰ ਉਸ ਰੱਬ ਦੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਇੱਕ ਨ੍ਹਈਂ ਸੁਣੀ।
ਹੁਣ ਪ੍ਰੀਤੋ ਦਾ ਗੱਚ ਭਰ ਆਇਆ ਸੀ-''ਮੈਂ ਤਾਂ ਮੇਮ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਬੀ ਭੁਲਾਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਡੱਕੇ ਤੋੜ ਤੇ। ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਮਰਿਆ ਵਿਐ। ਉਹਦੇ ਵਲੋਂ ਮੈਂ ਉੱਠਗੀ।'' ਪ੍ਰੀਤੋ ਨੇ ਮੂੰਹ ਅੱਗੇ ਚੁੰਨੀ ਰੱਖ ਕੇ ਭੁੱਬ ਮਾਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।
''ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਉਹਦੇ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਲੈ ਜਾ। ਆਖੀਂ ਬਈ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਹੁਣ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਛੋਟਾ ਕਾਕਾ ਹੁਣ ਚਾਚੇ ਨੂੰ ਬਾਪੂ ਕਹਿਣਾ ਸਿੱਖ ਗਿਆ।'' ਪ੍ਰੀਤੋ ਦੇ ਪਰਲ-ਪਰਲ ਹੰਝੂ ਵਗੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।



............

ਮੇਰੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਫੇਰੀ -ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੂਲੇ

ਮੇਰੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਫੇਰੀ    -ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੂਲੇ

 
ਮੇਰੇ ਸਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਬਲਿਹਾਰ ਸਿੰਘ ਬਾਸੀ ਦਾ ਰੋਜ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਫੋਨ ਆਂਉਦਾ ਸੀ, ਭਾਜੀ ਆ ਕਿ ਮੈਂਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਵੋ, ਬਹੁਤ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੀ ਮਿਲਣ ਨੂੰ ! ਇਸ ਮੇਰੇ ਵੀਰ ਨੂੰ ਕੈਂਸਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਚੰਦ ਕੁ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਹੀ 'ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ' ਹੈ ! ਰੱਬ ਕਰੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਲੰਬੀ ਹੋਵੇ । ਬੁੱਧਵਾਰ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਫਿਰ ਫੋਨ ਆ ਗਿਆ ਕੁਝ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਤੂੰ ਫਿਕਰ ਨਾਂ ਕਰ ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਵਾਗਾਂ...! ਸੋ ਮੈਂ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਹਲਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਟਿਕਟ ਬੁੱਕ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ ।
ਵੀਰਵਾਰ ਸਵੇਰੇ ਜਾਣੀ 29 ਜਨਵਰੀ 2009 ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ 12:30 ਤੇ ਫਲਾਈਟ ਫੜੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਲੰਡਨ ਦੇ ਸਟੈਨਸਟੈਡ ਏਅਰਪੋਰਟ 'ਤੇ! ਕੋਈ ਢਾਈ ਕੁ ਵਜੇ ਉਧਰ ਬਲਿਹਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚ ਚੈਕਿੰਗ ਸੀ । ਜਦੋਂ ਮੈ ਏਅਰਪੋਰਟ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫੋਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਜੇ ਘਰੋਂ ਤੁਰੇ ਹੀ ਸਨ । ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਅੱਧਾ ਕੁ ਘੰਟਾ ਬਾਹਰ ਹੀ ਠੰਢ 'ਚ ਖੜਨਾਂ ਪਿਆ । ਧੁੱਪ ਤਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਹਵਾ ਬਹੁਤ ਠੰਢੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ । ਖੈਰ ਉਹ ਅੱਧੇ ਕੁ ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਪਿੰਦਰ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ । ਅਸੀਂ ਕਾਰ 'ਚ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਘਰ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ । ਇੱਲਫ਼ੋਰਡ ਏਅਰਪੋਰਟ ਤੋਂ ਕੋਈ 40 ਕੁ ਮਿੰਟ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ । ਕਾਰ 'ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾਂ ਸੈਲ ਫੋਨ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਹਮ ਪਿਆਲਾ ਹਮ ਨਿਵਾਲਾ ਮਿੱਤਰ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਸ਼ਾਇਦ ਮੈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਹਾਜ 'ਚ ਹੋਵਾਂਗਾ ।
"ਫੋਨ ਦੇਈਂ ਜਰਾ...!" ਮੈਂ ਬਲਿਹਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫੋਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੈਂ ਜੱਗੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮੋਬਾਇਲ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਹੀ ਫੋਨ ਘੁੰਮਾ ਦਿੱਤਾ । ਜੱਗੀ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਫੋਨ ਚੁੱਕਦੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਬੁਰੀ ਸੱਸ ਵਾਂਗ ਪੈ ਨਿਕਲੇ, "ਕਿੱਥੇ ਹੋ...?" ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਤੱਤਾ ਨਾਂ ਹੋ, ਆ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਾਂ।" ਫਿਰ ਕਹਿੰਦਾ, "ਜੇ ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲਾਉਣਾਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੁੱਛ ਤੇ ਲਿਆ ਕਰੋ! ਕਾਹਲੀ ਬਹੁਤ ਕਰਦੇ ਹੋ...।" ਮੈ ਕਿਹਾ, "ਭਾਈ ਹੁਣ ਕੀ ਹੋਇਆ...?" ਕਹਿੰਦਾ, "ਤੇਰੀ ਖਬਰ ਸਹੀ ਨੀ ਲਾਈ ਹੋਈ ਅਖਬਾਰ 'ਚ!" ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਛੋਟੇ ਵੀਰ ਤੁੰ ਲਾਦੇ ਜਿਵੇਂ ਲਾਉਣੀਆਂ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਮੈ ਲਾਉਂਦਾ ਫਿਰ ਸਹੀ ਜਿਹੀ ਕਰਕੇ! ਫਿਰ ਕਹਿੰਦਾ ਯਾਰ ਇੱਕ ਫੋਨ ਤੇ ਤੇਰਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਅਖਬਾਰ 'ਚ ਦੂਜਾ ਸਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ! ਮੈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚਾਹ ਚੂਹ ਪੀ ਕੇ ਦੇਖ , ਇੱਹ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਹੀ ਨੰਬਰ ਹੈ, ਮੈ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਅਖਬਾਰ 'ਚ । ਫਿਰ ਹੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਮੈ ਵੀ ਕਹਾਂ ਕਿ ਨੰਬਰ ਤਾਂ ਜਾਣਿਆ ਪਛਾਣਿਆਂ ਲੱਗਦਾ, ਪਰ ਸਾਲਾ ਮਿਲ ਕਿਉਂ ਨੀ ਰਿਹਾ ? ਕਹਿੰਦਾ ਮੈਂ ਤੇ ਹੁਣ ਕੰਮ ਤੇ ਚੱਲਿਆਂ, ਆਪਾਂ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗੇ । ਮੈ ਕਿਹਾ ਠੀਕ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਘਰੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਗਿਲਿਆ ਤੇ ਭਰਜਾਈ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿੱਦਾਂ ਚਾਹ ਆਵੇ ਜਾਂ ਰੋਟੀ ਮੈ ਕਿਹਾ ਰੋਟੀ ਦਾ ਟਾਇਮ ਹੈ, ਰੋਟੀ ਹੀ ਖਾਵਾਂਗੇ ਹੁਣ ਤਾਂ। ਬਲਿਹਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਜਦ ਤੱਕ ਰੋਟੀ ਬਣਦੀ ਆ ਲਾਈਏ ਡੱਬਾ ਡੱਬਾ? ਮੈ ਕਿਹਾ ਯਾਰ ਮੈ ਤੇ ਕਦੀ ਦੁਪਹਿਰੇ ਬੀਅਰ ਨੀ ਲਾਈ । ਕਹਿੰਦਾ ਨਖਰੇ ਨਾਂ ਕਰ, ਦੋ ਸਾਲੀਂ ਆਇਆਂ ਤੂੰ, ਜਦੋਂ ਦਾ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਂਸਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਐ ਉਹ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਬੀਅਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ । ਖੈਰ ਅਸੀਂ ਬੀਅਰ ਪੀਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਨਾਲ ਰੋਟੀ ਵੀ ਆ ਗਈ। ਅਸੀਂ ਲੰਗਰ-ਪਾਣੀ ਛਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਗੱਪ ਛੱਪ ਵੀ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ।
ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ 6 ਕਿ ਵਜੇ ਜੱਗੀ ਬਾਈ ਦਾ ਫੋਨ ਆ ਗਿਆ ਕਹਿੰਦਾ ਬਾਈ ਮੈਂ ਸਿੱਧੂ ਹੋਰਾਂ ਨੁੰ ਫੋਨ ਕਰਕੇ ਟਾਈਮ ਫਿਕਸ ਕਰਦਾਂ, ਆਪਾਂ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਤੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਬਜੂਰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾਂ ਹੈ । ਤਕਰੀਬਨ 24 ਸਾਲ ਪੁਲੀਸ ਅਤੇ ਸਕਿਊਰਿਟੀ ਵਿਚ ਅਫ਼ਸਰ ਤੁਰਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਬਾਈ ਜੱਗੀ ਆਦਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਲ਼ਾਂ ਦੀ ਛਹਿਬਰ ਲਾਈ ਆਵੇ। ਇੱਕ ਤੇ ਪਤੰਦਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵੀ ਖੜਕਵੀਂ ਹੈ ਤੇ ਉਪਰੋਂ ਗਾਲ਼ ਤੇ ਗਾਲ਼, ਤੇ ਇੱਕ ਮੈ ਬੈਠਾ ਵੀ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੀਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਬਾਈ ਕੰਮ ਜਰਾ ਬੱਤੇ ਰੱਖ, ਕਹਿੰਦਾ ਓ.ਕੇ.! ਪਰ ਫਿਰ ਕਿੱਲੀ ਦੱਬ ਦਿਆ ਕਰੇ! ਆਖਰ ਮੈ ਉਠ ਕੇ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਗਿਆ । ਰਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਵੀਰ ਮਨਦੀਪ ਖੁਰਮੀਂ ਹਿੰਮਤਪੁਰਾ ਦਾ ਫੋਨ ਆ ਗਿਆ। ਕਹਿੰਦਾ ਤਾਇਆ ਜੀ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਜੀ, ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਮੁਲਖ 'ਚ! ਮੈ ਕਿਹਾ ਧੰਨਵਾਦ ਛੋਟੇ ਵੀਰ ਫਿਰ ਦੱਸੋ ਕਦੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ? ਕਹਿੰਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ, ਵੀਕ-ਐਂਡ ਤੇ ਮੈ ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਨੂੰ ਜਾਣਾਂ। ਅਗਲੇ ਹਫਤੇ ਬਣਾਂਉਂਦੇ ਆਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਂਮ। ਮੈ ਕਿਹਾ, ਠੀਕ ਹੈ ਵੀਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਗਲੇ ਹਫਤੇ ਮੈਂ ਕੋਵੈਂਟਰੀ ਹੋਣਾਂ। ਉਥੇ ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਕੁ ਦਿੱਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਆਉਣਾਂ। ਖੁਰਮੀ ਕਹਿੰਦਾ ਕੋਈ ਨੀ ਤੁਸੀਂ ਮਾਰ ਆਓ ਗੇੜਾ, ਫਿਰ ਮਿਲਦੇ ਹਾਂ । ਪਰ ਸਾਡਾ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ । ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੀਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਦੇ ਕੋਈ ਬਾਰਾਂ ਕੁ ਵਜੇ ਅਸੀਂ ਸੌਂਣ ਚਲੇ ਗਏ ।
ਸਵੇਰੇ ਉੱਠੇ ਤਾਂ ਭਰਜਾਈ ਕਹਿੰਦੀ ਭਾਅ ਜੀ ਗੁਰਦੁਵਾਰੇ ਜਾਣਾਂ? ਮੈ ਕਿਹਾ ਜੀ ਜਰੂਰ ਚੱਲਾਂਗੇ!  ਸੋ ਅਸੀਂ ਚਾਹ ਪੀ ਕੇ ਭਰਜਾਈ ਦੀ ਕਾਰ 'ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਹੁਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘਰ! ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੜਕੇ ਬਲਿਹਾਰ ਸਿੰਘ ਬਾਸੀ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਫਰਕ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਬਲਿਹਾਰ ਦੇ ਘਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਉਸ ਦਿਨ ਉਹ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਕਿ ਭਰਜਾਈ ਨੇ ਫੋਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆ ਰਹੇ ਹਾਂ! ਅਸੀਂ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਾਰ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਾਈ ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ । ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੈ । ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੋਹਣਾਂ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਪਰ ਸਮੁੱਚੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕਸਰੀਏ ਬਾਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੇ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈ ਸਮਝ ਗਿਆਂ ਬਈ ਕੀ ਮਾਜਰਾ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਕਹਿੰਦੀ ਰਣਜੀਤ ਉਪਰ ਜਾਣਾਂ? ਮੈ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਪਰ ਕੀ ਹੈ? ਕਹਿੰਦੀ ਸੱਚ ਖੰਡ..! ਮੈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਥੱਲੇ ਹੈ, ਫਿਰ ਸੱਚਖੰਡ ਉਪਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਮੇਰੀ ਤਰਕ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਂਪ ਗਈ ਜਾਂ ਵੈਸੇ ਹੀ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਈ? ਖੈਰ ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਘਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ । ਘਰੇ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ਦਾ ਫ਼ਿਰ ਫੋਨ ਆ ਗਿਆ, "ਯਾਰ ਉਹ ਬਜੁਰਗ ਤੇ ਮਿਲ ਨੀ ਰਹੇ । ਮੈ ਕੋਈ ਦਸ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਫੋਨ ਕੀਤਾ..!" ਮੈ ਕਿਹਾ, "ਕੋਈ ਨੀ ਆਪਾਂ ਸਵੇਰੇ ਮਿਲਣਾਂ ਹੀ ਹੈ, ਸਵੇਰੇ ਵੇਖਦੇ ਆਂ!" ਕਹਿੰਦਾ, "ਠੀਕ ਹੈ ਸਵੇਰੇ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਵਜੇ ਆਵਾਂ?" ਮੈ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਮਰਜ਼ੀ ਆਜਾ ਬਾਈ, ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਹੈ! ਮੈ ਤੇ ਵਿਹਲਾ ਹੀ ਹਾਂ!" ਕਹਿੰਦਾ, "ਮੈ ਬਾਰਾਂ ਕਿ ਵਜ਼ੇ ਆਵਾਂਗਾ ਤੇ ਨਾਲ਼ ਕਬੀਰ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ । ਉਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਮੈ ਤਾਏ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾਂ ਹੈ।"
"ਕੋਈ ਗਲ਼ ਨੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਇਓ!" ਮੈਂ ਆਖਿਆ।
"ਠੀਕ ਹੈ।" ਆਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ੋਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ਨਿਚਰਵਾਰ ਸਵੇਰੇ 11 ਕੁ ਵਜੇ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਬੀਰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਕਬੀਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਵਾਂਗ ਬੜਾ ਰਲਾਉਟਾ ਮੁੰਡਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਨਾਲ ਮਿੰਟਾਂ Ḕਚ ਬਣਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ! ਉਹ ਬਲਿਹਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ਼ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਘੁਲ਼ ਮਿਲ਼ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਵੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ਤੇ ਮੈਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੈਵਨ ਕਿੰਗਜ਼, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਰਕਿੰਗ ਤੇ ਸੈਵਨ ਕਿੰਗਜ਼ ਇਲਫੋਰਡ ਦੇ ਜਰਨਲ਼ ਸਕੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਕੰਦੋਲਾ ਨੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਉਥੇ ਡਾਕਟਰ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ, ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਕੰਦੋਲਾ, ਮੁਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਘਾ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅਥਾਹ ਮਾਣ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਸਾਡੇ ਮਿਊਨਕ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਸਿਰੋਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਕੰਦੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਟਰਾਫ਼ੀ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਰਘਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨੇ "ਐਲਡਰਲੀ ਐਸ਼ੋਸ਼ੀਏਸ਼ਨ ਇੱਲਫ਼ੋਰਡ" ਅਤੇ "ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰ ਮੰਚ ਈਸਟ ਲੰਡਨ" ਵੱਲੋਂ ਮਾਣ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਭਾਈ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੂਲੇ (ਭਿੰਦਾ) ਸਾਡੀ ਭਰਜਾਈ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਭਤੀਜੀ ਪਵਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਵੈਂਟਰੀ ਤੋ ਪਹੁੰਚੇ । ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ਦੇ ਘਰੋਂ ਲੰਗਰ ਪਾਣੀ ਛਕ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰ ਮੰਚ ਅਤੇ ਐਲਡਰਲੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਇੱਲਫੋਰਡ ਦੇ ਦਫਤਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ । ਬਾਜਰੀਨੁਮਾਂ ਬਰਫ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ । ਸਮਾਗਮ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਕੁ ਘੰਟਾ ਲੇਟ ਪਹੁੰਚਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ ਰਘਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਲ, ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮਿੱਤਰ ਸਾਡੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਠੇਠ ਮਲਵਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹਸਮੁੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਟੋਟਕੇ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਕੱਸੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਚੁਟਕਲੇ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹਾਸਾ ਪਾਇਆ। ਪਤੰਦਰ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨੀ ਗੱਲ ਕਿੱਥੋਂ ਔੜਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਵੀ ਰੱਬ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਦਾਤ ਬਖਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ! ਜੱਗੀ ਨਾਲ ਮਹਿਫ਼ਲ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਹੀ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸੁਹਿਰਦ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿਆਸਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੋਇਆ । ਸ਼ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬਚਨ ਬਿਲਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ। ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਢਿੱਲੋਂ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਿਰਦ ਪਰਮ-ਮਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਹੱਸਮੁੱਖ ਇਨਸਾਨ ਹਨ। ਸ਼ ਰਘਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ, ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੋਸਤਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਅਥਾਹ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਬਖਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿਚਵਾਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਸੌਂਪੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪੰਡ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਥਾਹ ਆਤਮਿਕ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ।
ਘਰੇ ਆ ਕੇ ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਕੋਈ ਪੰਜ ਕੁ ਵਜੇ ਅਸੀਂ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਕੋਵੈਂਟਰੀ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿਤੇ । ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਨੇ ਪੈਟਰੋਲ ਪੰਪ ਤੋਂ ਤੇਲ਼ ਪੁਆ ਕੇ ਐਮ-25 'ਤੇ ਕੀਲ਼ੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਐਮ-1 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਬਰਫ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ੁੱਲ ਸਪੀਡ ਫੜ ਲਈ। ਛੋਟਾ ਬਾਈ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਭਾਜੀ ਇਹ ਕੋਈ 18 ਕੁ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦੇਖੀ ਹੈ ਬਰਫ ਪੈਦੀਂ ਵਲੈਤ 'ਚ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਕਹਿੰਦਾ ਭਾਜੀ ਗੱਡੀ ਤਿਲਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈ ਕਿਹਾ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨੀ ਤੂੰ ਹੌਲੀ ਚੱਲ, ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਕੋਈ ਕਾਹਲੀ ਹੈ? ਜਰਮਨ ਵਾਂਗ ਉਥੇ ਕੋਈ 'ਵਿੰਟਰ' ਟਾਇਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਹੀ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਇੰਨੀ ਬਰਫ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਵਿੰਟਰ ਟਾਇਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਿੰਦੇ ਦੇ ਸਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਸੋਖੇ ਦਾ ਫੋਨ ਆ ਗਿਆ, "ਭਾਜੀ ਕਿੱਥੇ ਹੋ? ਇੱਧਰ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਘਰੇ ਆ ਕੇ ਬੈਠੈ ਹੋਏ ਹਾਂ।" ਭਿੰਦੇ ਦਾ ਲੜਕਾ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਘਰ ਸੀ। ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਿਸਟੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੀਕ-ਐਂਡ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੰਡਨ ਨਹੀ ਸੀ ਆ ਸਕਿਆ । ਭਿੰਦਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬੈਠੋ, ਸਾਨੂੰ ਅਜੇ ਘੰਟਾ ਕੁ ਲੱਗ ਜਾਣਾਂ ਹੈ। ਰਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਈ ਆਪਣੇ ਮਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਬੀਅਰ ਸ਼ੀਅਰ ਲੁਆ।
ਬਰਫ ਵਧਦੀ ਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ । ਅਚਾਨਕ ਭਿੰਦੇ ਨੇ ਗੱਡੀ ਇੱਕ ਦਮ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ। ਮੈ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਕਹਿੰਦਾ ਗੱਡੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਹੋ ਗਈ। ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਸੂਈ 'ਸਿਰੇ' ਲੱਗੀ ਪਈ ਸੀ । ਖੈਰ ਅਸੀਂ ਗੱਡੀ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਇੰਜਣ ਵਗੈਰਾ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਠੀਕ ਠਾਕ ਸੀ । ਮੈ ਕਿਹਾ ਹੁਣ ਸਟਾਰਟ ਕਰ! ਜਦ ਗੱਡੀ ਦੁਬਾਰਾ ਸਟਾਰਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸਭ ਠੀਕ ਠਾਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਇਹ ਸਾਲੇ ਬੀ.ਐਮ. ਡਬਲਿਊ ਵਾਲੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬਹੁਤ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਨੇ, ਕੋਈ ਨਾਂ ਕੋਈ ਪੰਗਾ ਪਿਆ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਖੈਰ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਚਲ ਪਏ। ਕੋਈ ਸੱਤ ਕੁ ਵਜੇ ਅਸੀਂ ਘਰੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਭਿੰਦੇ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਸਾਲੇ ਮੰਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਤਿੰਨ ਠਾਣਿਆਂ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ਼ ਹੈ, ਟਿੱਲਫੋਰਡ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸੀਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੁਲਸੀਆਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ਼ ਨਹੀਂ! ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਸਮੁੱਖ ਤੇ ਮਿਲਣਸਾਰ ਬੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸੋਖਾ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਾ, ਤੇ ਭੂਆ ਦੇ ਲੜਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ।
"ਹੈਲੋ-ਸ਼ੈਲੋ" ਹੋਈ ਅਤੇ ਬੀਅਰ ਬਗੈਰਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪੀਣ ਲੱਗ ਪਏ । ਦਸ ਕੁ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਭਿੰਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਚਲੋ ਬਈ ਚਲੋ ਅੱਗੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਲੇਟ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਅਸੀ ਕਿਹਾ ਯਾਰ ਘਰੇ ਹੀ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਦੇ, ਕਹਿੰਦਾ ਨਹੀ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ਼ ਸੰਪੂਰਨ ਨੀ ਹੋਣਾਂ ! ਚਲੋ ਜੀ ਪੱਬ 'ਚ ਜਾ ਵੜੇ । ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਬੀਅਰ ਲੈ ਲਈ ਤੇ ਮੰਗਾ ਕਹਿੰਦਾ ਮੈ ਤੇ ਟਮਾਟਰ ਜੂਸ ਲੈਣਾ ਕਿਉਕਿ ਉਹ ਵੀ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਪੀਦਾ। ਮੈ ਕਿਹਾ ਦਇਓ ਭਾਈ ਇਹਨੂੰ ਕੁਝ ਖੂਨ ਵਰਗਾ, ਇਹ ਪੁਲਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਪੀਣ ਦੀ। ਇੱਥੇ ਹੁਣ ਇਹਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਖੂਨ ਮਿਲਣਾ ਨੀ, ਸੋ ਇਸ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਜੂਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੂਗਾ। ਸਾਰੇ ਹੱਸ ਪਏ। ਕਹਿੰਦੇ, ਇਹ ਭਾਜੀ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਾਨੂੰ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਦਬਕੇ ਜਿਹੇ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ । ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਦੋ ਕੁ ਘੰਟੇ ਉਥੇ ਸ਼ੁਗਲ ਮੇਲਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਘਰੇ ਆ ਕੇ ਲੰਗਰ ਪਾਣੀ ਛਕਿਆ ਅਤੇ 12 ਕੁ ਵਜੇ ਪ੍ਰਹਾਉਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਾਨੂੰ ਤੇ ਹੁਣ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਦਿਓ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਗੱਪ ਸ਼ੱਪ ਲਾਈ ਅਤੇ 1:00 ਕੁ ਵਜੇ ਭਿੰਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਮੈ ਤਾਂ ਸੌਣ ਚਲਿਆਂ। ਕਿਉਕਿ ਉਸ ਨੇ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਰਵੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਯੂਨੀਵਰਿਸਟੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਣਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਅੱਧੇ ਕੁ ਘੰਟੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ ।
ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਉਠੇ ਤਾਂ ਬਰਫ ਪੂਰੇ ਜੋਰਾਂ ਤੇ ਸੀ ।
ਵਲੈਤ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਠੱਪ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਟਰੇਨਾਂ-ਟਿਊਬਾਂ, ਸੜਕਾਂ, ਮੋਟਰਵੇਅ ਅਤੇ ਏਅਰਪੋਰਟ ਸਭ ਕੁਝ ਬੰਦ! ਅਸੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਵਾਲਸਾਲ ਜਾਣ ਦੀ। ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਚਾਚੇ ਦਾ ਲੜਕਾ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੂਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀ ਹਾਈਵੇਅ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਹਾਈਵੇਅ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਠੱਪ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਰਫ ਵੀ ਪੂਰੇ ਜੋਰਾਂ ਤੇ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ । ਭਿੰਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਭਾਜੀ ਛੋਟੀ ਸੜਕ ਤੇ ਪਾ ਕੇ ਦੇਖਾਂ? ਮੈ ਕਿਹਾ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਾਫ ਕੀਤੀ ਹੋਣੀ ਆਂ? ਟਰੈਫਿਕ 'ਚ ਫਸਾਂਗੇ ਛੱਡੋ ਪਰੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇਖਾਂਗੇ! ਕਹਿੰਦਾ ਫਿਰ ਹੁਣ? ਮੈ ਕਿਹਾ ਚੱਲੋ ਚਾਚਾ ਜੀ ਕੋਲ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ! ਇਹ ਸਾਡੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਬਲਿਹਾਰ ਸਿੰਘ ਦੂਲੇ ਵੀ ਕੋਵੈਂਟਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਆਪਣੇ ਟਾਈਮ 'ਚ ਕਬੱਡੀ ਦੇ ਵਧੀਆ ਖਿਡਾਰੀ ਰਹੇ ਨੇ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਹਲੇ ਨੇ। 8-10 ਘਰ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ। ਕਰਨਾਂ ਵੀ ਕੀ ਹੈ ਹੁਣ ਕੰਮ ਕਰਕੇ? ਉਧਰੋਂ ਬਥੇਰੇ ਪੌਂਡ ਆ ਜਾਦੇ ਹਨ। ਚਾਚੇ ਨੂੰ ਫੋਨ ਲਗਾਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿੱਥੇ ਹੋ? ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਆ ਜਾਓ ਮੈ ਘਰੇ ਹੀ ਹਾਂ! ਤੇ ਭਿੰਦੇ ਨੇ ਗੱਡੀ ਚਾਚੇ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਟਰੈਫਿਕ ਇੰਨੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲੋਕਲ ਜਾਣ ਲਈ ਵੀ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਘਰੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਚਾਚੀ ਵੀ ਘਰੇ ਹੀ ਸੀ। ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਪੀਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਚਾਚੇ ਦਾ ਇਕ ਲੜਕਾ ਸੰਨੀ ਤੇ ਇਕ ਤੇ ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਦੀਪੇ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀ ਮਿਲ ਸਕੀ। ਕਿਉਕਿ ਉਹ ਵੀ ਯੂਨੀ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਸੰਨੀ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਾਇਨਾਂਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। 12 ਜੁਲਾਈ ਦਾ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਲੱਗ ਪਏ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਅਰੇਂਜਮੈਂਟ ਬਾਰੇ। 11 ਕੁ ਵਜੇ ਰੋਟੀ ਪਾਣੀ ਖਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਘਰੇ ਆ ਗਏ ।
ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਵਾਲਸਾਲ ਦਾ ਗੇੜਾ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਆਉਦਿਆਂ ਹੀ ਪਾਲ ਨੂੰ ਫੋਨ ਘੁਮਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮਿਊਨਿਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਤੰਦੂਰੀ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਸੀ ਉਸ ਦਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਕੋਵੈਟਰੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਘਰ ਨੂੰ ਆਜਾ। ਉਹ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਸੀ ਗੱਪ ਛੱਪ ਲਾ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਹਰੀਪੁਰੀਏ ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਮੱਲ੍ਹੀ (ਮੁੱਖਾ) ਜੋ ਲੱਗਦਾ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਚਾਚਾ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਜਾਈਏ ਤੇ ਪੀਣ ਲੱਗ ਜਾਈਏ, ਫਿਰ ਉਹ "ਭਾਅ ਜੀ" ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਮੋਟੀ ਸਾਮੀ ਤੇ ਸ਼ੁਗਲੀ ਬੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆ ਘੰਟੀ ਮਾਰੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਭਿੰਦੇ ਨੇ ਫੋਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਹਿੰਦਾ ਸਾਲਿਓ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਲੱਭੀ ਜਾਂਦਾਂ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੇ ਖੂਹ 'ਚ ਵੜੇ ਹੋਏ ਸੀ? ਮੈ ਕਿਹਾ ਆਜਾ ਬੈਠ ਬਾਹਲਾ ਤੱਤਾ ਨਾਂ ਹੋ। ਮੈ ਕਿਹਾ ਬੀਅਰ ਲਿਆਵਾਂ? ਕਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਮੈ ਪੱਬ 'ਚ ਗਲਾਸ ਭਰਾ ਕੇ ਆਇਆਂ। ਸੋ ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੀ ਇੱਕ ਨੀ ਸੁਣੀ। 'ਚੱਲ ਹਿਟਲਰ ਚੱਲ' ਦੀ ਰੱਟ ਲਾਈ ਰੱਖੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ 'ਹਿਟਲਰ' ਹੀ ਸੱਦਦਾ ਹੈ । ਹਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ ਪੱਬ 'ਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਰਿਸਤੇਦਾਰ ḔਦਾਲੀḔ ਵੀ ਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਦੋ ਕੁ ਘੰਟੇ ਬਹੁਤ ਖੱਪ ਪਾਈ ਅੱਧੀ ਕੁ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੇ ਘਰ ਵੜੇ ।
ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਕੁਝ ਭਿੰਦੇ ਦੇ ਜਰੂਰੀ ਕੰਮ ਨਿਪਟਾ ਕੇ ਅਸੀ 11:30 ਕੁ ਵਜੇ ਵਾਪਸ ਲੰਡਨ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਅੱਜ ਸੜਕ ਸਾਫ ਸੀ। ਟਰੈਫਿਕ ਵੀ ਖਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੇ ਭਿੰਦਾ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੇ ਪੱਤ ਝਾੜਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ਦਾ ਫੋਨ ਆ ਗਿਆ। ਕਹਿੰਦਾ ਤੁਰੇ ਕਿ ਨਹੀਂ? ਅਸੀ ਕਿਹਾ ਤੁਰ ਪਏ ਹਾਂ ਬਾਈ ਜੀ, ਘੰਟੇ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਹਾਂ! ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, ਆ ਜਾਓ ਮਿਲਦੇ ਹਾਂ ਫਿਰ! ਫਿਰ ਕਹਿੰਦਾ ਰਾਤੀਂ ਯਾਰ ਬੱਕਰੀਆਂ 'ਚ ਮੇਰਾ ਹੀ ਤਵਾ ਧਰ ਛੱਡਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਵੀਰ ਮੇਰਿਆ ਮੈ ਤੇਰੇ 'ਤੇ ਕੀ ਤਵਾ ਲਾਉਣਾਂ? ਮੈ ਤੇ ਸਿਰਫ ਕੁਤਕੁਤਾੜੀ ਜਿਹੀ ਕੱਢੀ ਸੀ । ਕਹਿੰਦਾ ਦੇਖ ਲੈ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਏ । ਭਿੰਦਾ ਗੱਡੀ ਚਲਾਊਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਮੈ ਉਸ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਿਫਟ ਲੈਪਟੌਪ ਦੀ 'ਡਾਕਟਰੀ' ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ । ਡੇੜ ਕੁ ਵਜੇ ਅਸੀਂ ਲੰਡਨ ਘਰੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਭਰਜਾਈ ਛੋਲੇ-ਭਟੂਰੇ ਬਣਾਈ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਹ ਕੰਮ ਨਬੇੜਿਆ ਅਤੇ ਭਿੰਦਾ ਅਤੇ ਬਲਿਹਾਰ ਆਪਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ 'ਚ ਉਲਝ ਗਏ। ਜਦ ਨੂੰ ਜੱਗੀ ਦਾ ਫ਼ਿਰ ਫੋਨ ਆ ਗਿਆ। ਵੈਸੇ ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਵੀ ਮੈ ਵਲੈਤ 'ਚ ਰਿਹਾਂ, ਇਸ ਪਿਓ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਫੋਨ ਖੜਕਾਈ ਹੀ ਰੱਖਿਆ। ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਵੀਰ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ ਨੇ। ਖੈਰ ਭਿੰਦੇ ਨੇ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੇ ਹੋ ਗਿਆ ਰਵਾਨਾਂ ਕੋਵੈਂਟਰੀ ਨੂੰ ।
ਜੱਗੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਰਜਾਈ ਸਵਰਨਜੀਤ ਜੀ 1:00 ਕੁ ਵਜੇ ਆ ਪਧਾਰੇ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਤੂੰ ਹੁਣ ਆਇਆਂ ਕੰਮ ਤੇ ਨੀ ਜਾਣਾ? ਕਹਿੰਦਾ ਘੰਟਾ ਕੁ ਲੇਟ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਕਹਿੰਦਾ ਯਾਰ ਕਬੀਰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਮੈ ਵੀ ਤਾਇਆ ਜੀ ਨੂੰ "ਸੀ-ਔਫ" ਕਰਨਾਂ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਉਦੋਂ ਕਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਮੈ ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਲੇ ਛੱਡਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈ ਕਿਹਾ ਲੈ ਆਉਣਾਂ ਸੀ ਉਸ ਨੀ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ। ਜੱਗੀ ਕਹਿੰਦਾ ਜੁਆਕ ਵੀ ਸਾਲੇ ਬਹਾਨੇ ਭਾਲਦੇ ਨੇ ਸਕੂਲੋਂ ਛੁੱਟਣ ਦੇ । ਮੈ ਕਿਹਾ ਫਿਰ ਤੇ ਆਪਣੇ 'ਤੇ ਹੀ ਗਏ ਨੇ। ਅਸੀਂ ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਘੰਟੇ ਕੁ ਬਾਅਦ ਜੱਗੀ ਤੇ ਭਰਜਾਈ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਨਿੱਘੀ ਜਿਹੀ 'ਅਲਵਿਦਾ' ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਤੇ ਫਿਰ ਅਸੀ ਆਪਣਾ ਅਟੈਚੀ ਸਿੱਧਾ ਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 4:00 ਕੁ ਵਜੇ ਚੱਲ ਪਏ ਏਅਰਪੋਰਟ ਨੂੰ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਵੀ ਭਤੀਜਾ ਪਿੰਦਰ ਤੇ ਭਤੀਜੀ ਸੰਦੀਪ ਤੇ ਪਿੰਦਰ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਸਲੀਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਏਅਰਪੋਟਰ 'ਤੇ ਛੱਡਣ ਆਏ । ਫਲਾਈਟ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਬਲਿਹਾਰ ਦਾ ਫੋਨ ਆ ਗਿਆ, ਕਿੱਦਾਂ ਸਭ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੈ ਨਾਂ? ਪਿਛਲੀ ਵਾਰੀ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਮਿਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਮੈ ਕਿਹਾ ਸਭ ਠੀਕ ਠੀਕ ਹੈ, ਫਿਕਰ ਨਾਂ ਕਰੋ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ..! ਸੋ ਮੈ ਜਹਾਜ਼ 'ਚ ਬੈਠਾ ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਮੁੜਕੇ ਜਰਮਨੀ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਬਹਾਰ ਲੈ ਕੇ। ਜੋ ਪਿਆਰ ਸਤਿਕਾਰ ਮੈਨੂੰ ਵਲੈਤ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰਹੂਗਾ ।
.................